Cechy perspektyw analizy władzy

5/5 - (5 votes)

Charakterystyczne cechy trzech omawianych wyżej perspektyw analizy władzy można przedstawić w następujący sposób[1]:

Jednowymiarowa koncepcja władzy kładzie nacisk na:

  • zachowania,
  • podejmowanie decyzji,
  • (kluczowe) kwestie polityczne,
  • obserwowalny (otwarty) konflikt,
  • (subiektywne) interesy postrzegane jako preferowanie określonej polityki ujawniane poprzez aktywność polityczną.

Dwuwymiarowa koncepcja władzy (Połowiczna) krytyka nachylenia behawioralnego Nacisk położony na:

  • podejmowanie decyzji i niepodejmowanie decyzji,
  • kwestie polityczne i kwestie potencjalnie polityczne,
  • obserwowalny (otwarty lub ukryty) konflikt,
  • (subiektywne) interesy postrzegane jako preferowanie określonej polityki lub niezadowolenie z systemu politycznego.

Trójwymiarowa koncepcja władzy Krytyka nachylenia behawioralnego Nacisk położony na:

  • podejmowanie decyzji i kontrolę programu politycznego (niekoniecznie poprzez decyzje),
  • kwestie polityczne i kwestie potencjalnie polityczne,
  • obserwowalny (otwarty lub ukryty) i utajony konflikt,
  • interesy subiektywne i rzeczywiste.

Analiza władzy charakteryzuje się kilkoma cechami:

  1. Interdyscyplinarność – Analiza władzy jest związana z różnymi dziedzinami nauki, takimi jak politologia, socjologia, prawo, ekonomia, psychologia, filozofia i historia.
  2. Multi-poziomowość – Analiza władzy obejmuje różne poziomy, takie jak poziom globalny, regionalny, krajowy i lokalny.
  3. Relacyjność – Analiza władzy skupia się na relacjach między różnymi podmiotami, takimi jak państwo, rząd, partie polityczne, organizacje pozarządowe, media i obywatele.
  4. Zmienność – Analiza władzy musi uwzględniać zmiany zachodzące w systemie politycznym i społecznym, takie jak zmiana rządu, zmiana konstytucji, zmiana wyników wyborów itp.
  5. Porównawczość – Analiza władzy często obejmuje porównanie systemów politycznych i władzy w różnych krajach lub regionach.
  6. Kontekstualność – Analiza władzy musi być rozumiana w kontekście historycznym, kulturowym i społecznym, w którym jest ona związana.

Różnice pomiędzy trzema perspektywami analizy władzy wynikają przede wszystkim z odmiennego sposobu rozumienia tego, gdzie należy poszukiwać rzeczywistych przejawów wpływu jednych podmiotów na inne. Najprostsze ujęcie koncentruje się na zachowaniach, które można bezpośrednio zaobserwować, natomiast bardziej rozbudowane koncepcje zwracają uwagę również na mechanizmy ukryte, niewidoczne w pojedynczych decyzjach politycznych. Wraz z przechodzeniem od perspektywy jednowymiarowej do trójwymiarowej zakres analizy staje się więc coraz szerszy. Badacz nie ogranicza się już wyłącznie do pytania o to, kto wygrał określony konflikt, lecz zaczyna interesować się również tym, dlaczego pewne problemy w ogóle nie zostały poddane debacie oraz w jaki sposób kształtowane są oczekiwania i preferencje uczestników życia społecznego.

Jednowymiarowa koncepcja władzy jest najbliższa klasycznemu rozumieniu władzy jako zdolności do skłonienia innego podmiotu do określonego zachowania. Analiza koncentruje się przede wszystkim na sytuacjach, w których dochodzi do otwartego konfliktu pomiędzy różnymi interesami. Jeżeli jeden podmiot chce osiągnąć określony rezultat, a drugi dąży do rezultatu odmiennego, o rozkładzie władzy może świadczyć to, który z nich ostatecznie osiąga swój cel. Takie podejście pozwala stosunkowo łatwo badać władzę, ponieważ podstawą analizy są obserwowalne zachowania, decyzje oraz rezultaty procesów politycznych.

Przykładem może być głosowanie nad określonym rozwiązaniem w organie kolegialnym. Jeżeli dwie grupy posiadają odmienne stanowiska, a jedna z nich potrafi doprowadzić do przyjęcia własnej propozycji, można stwierdzić, że w tym konkretnym przypadku dysponowała większą możliwością wpływania na wynik decyzji. Badacz może analizować liczbę głosów, stanowiska poszczególnych uczestników, argumenty używane podczas debaty oraz ostateczny rezultat. Tego rodzaju analiza jest przejrzysta, ale jednocześnie ogranicza się do sytuacji, w których konflikt stał się widoczny.

Zaletą perspektywy jednowymiarowej jest jej stosunkowo duża możliwość empirycznej weryfikacji. Można bowiem obserwować konkretne decyzje, zachowania oraz konflikty i na tej podstawie określać, które podmioty są w stanie skuteczniej realizować swoje preferencje. Problem polega jednak na tym, że nie wszystkie przejawy władzy przyjmują postać otwartego sporu. W wielu przypadkach najsilniejsze podmioty nie muszą nawet podejmować bezpośredniej walki o określone rozwiązanie, ponieważ są w stanie wcześniej doprowadzić do wyłączenia niewygodnej dla siebie kwestii z debaty.

Właśnie na tę słabość zwraca uwagę perspektywa dwuwymiarowa. Jej istota polega na dostrzeżeniu, że władza przejawia się nie tylko w podejmowaniu decyzji, ale także w niepodejmowaniu decyzji. Podmiot posiadający wpływ może doprowadzić do sytuacji, w której określony problem nie znajdzie się w programie obrad, nie zostanie przedstawiony opinii publicznej lub nie będzie rozpatrywany przez właściwą instytucję. Władza może więc polegać na ograniczaniu zakresu spraw, w których dopuszcza się otwarty konflikt.

Kontrola programu politycznego staje się w tym ujęciu jednym z ważniejszych źródeł wpływu. Jeżeli podmiot potrafi decydować o tym, jakie problemy zostaną uznane za wymagające rozwiązania, zyskuje możliwość kształtowania samego pola konfliktu politycznego. Pozostałe podmioty mogą wprawdzie swobodnie uczestniczyć w dyskusji, ale jedynie w odniesieniu do spraw, które zostały wcześniej dopuszczone do debaty. Władza może więc działać jeszcze przed rozpoczęciem formalnego procesu podejmowania decyzji.

Przykładem może być sytuacja, w której grupa społeczna przez długi czas próbuje zwrócić uwagę władz na określony problem, lecz jej postulaty nie są wprowadzane do porządku obrad odpowiednich organów. Formalnie nie dochodzi do odrzucenia postulatów, ponieważ nie zostają one w ogóle poddane decyzji. Z perspektywy jednowymiarowej trudno byłoby w takim przypadku stwierdzić istnienie władzy, ponieważ nie występuje obserwowalny konflikt zakończony zwycięstwem jednej ze stron. Perspektywa dwuwymiarowa pozwala natomiast dostrzec, że niedopuszczenie określonej sprawy do procesu decyzyjnego samo może stanowić formę sprawowania władzy.

Zjawisko niepodejmowania decyzji może przyjmować różne formy. Może wynikać z formalnych procedur, sposobu ustalania porządku obrad, kontroli dostępu do informacji, dominacji określonych tematów w debacie publicznej albo z obowiązujących zwyczajów politycznych. Władza nie musi więc zawsze polegać na wydawaniu poleceń czy stosowaniu sankcji. Może być wykonywana poprzez tworzenie takich warunków instytucjonalnych, w których pewne żądania mają większą szansę zostać rozpatrzone niż inne.

Perspektywa trójwymiarowa jeszcze bardziej rozszerza zakres analizy. W tym przypadku przedmiotem zainteresowania staje się nie tylko możliwość wpływania na konkretne decyzje oraz program polityczny, ale również możliwość kształtowania potrzeb, przekonań i preferencji innych osób. Władza może być skuteczna do tego stopnia, że podmiot podporządkowany nie dostrzega konfliktu pomiędzy własnym interesem a istniejącym porządkiem. Nie podejmuje więc działań zmierzających do jego zmiany, ponieważ uznaje istniejącą sytuację za naturalną, nieuniknioną lub korzystną.

W takim ujęciu brak otwartego konfliktu nie oznacza automatycznie braku stosunku władzy. Może być wręcz przeciwnie. Najbardziej skuteczna forma władzy może polegać na niedopuszczeniu do powstania świadomości konfliktu. Jeżeli określona grupa społeczna została przekonana, że pewne rozwiązania są jedynymi możliwymi, nie będzie domagać się alternatywy, nawet jeśli obiektywnie mogłaby ona poprawić jej sytuację.

Analiza trzeciego wymiaru władzy jest jednak szczególnie trudna metodologicznie. Badacz musi bowiem próbować odróżnić rzeczywiste, autonomiczne preferencje jednostek od preferencji, które zostały ukształtowane pod wpływem określonych warunków społecznych, kulturowych i instytucjonalnych. Pojawia się również problem ustalenia, czym są interesy rzeczywiste i kto jest uprawniony do ich definiowania. Nie można bez dodatkowego uzasadnienia przyjmować, że badacz zawsze lepiej od jednostki wie, co jest dla niej korzystne.

Trójwymiarowe ujęcie pozostaje mimo to bardzo ważne, ponieważ zwraca uwagę na społeczne procesy kształtowania świadomości. Edukacja, media, język debaty publicznej, kultura organizacyjna czy dominujące normy społeczne wpływają na sposób, w jaki ludzie rozumieją własną sytuację. Określone problemy mogą być przedstawiane jako naturalne lub niepodlegające zmianie, podczas gdy inne stają się przedmiotem intensywnej debaty. Analiza władzy obejmuje zatem także badanie tego, kto i w jaki sposób wpływa na sposób definiowania rzeczywistości społecznej.

Z tego względu interdyscyplinarność analizy władzy nie jest jedynie jej dodatkową cechą, lecz w praktyce staje się koniecznością. Politologia pozwala badać formalne instytucje i procesy decyzyjne, socjologia analizuje struktury społeczne i relacje pomiędzy grupami, psychologia pomaga wyjaśniać mechanizmy wpływu na zachowania jednostek, natomiast prawo określa formalne granice kompetencji poszczególnych organów. Ekonomia może z kolei wskazywać, w jaki sposób kontrola zasobów wpływa na możliwości oddziaływania, a historia pozwala zrozumieć, w jaki sposób określone układy władzy powstawały i zmieniały się w czasie.

Wielopoziomowość analizy władzy wynika z faktu, że relacje wpływu występują na wszystkich szczeblach życia społecznego. Władza nie jest właściwa wyłącznie państwu i jego organom. Może być analizowana na poziomie organizacji międzynarodowych, państwa, samorządu terytorialnego, przedsiębiorstwa, organizacji społecznej, a nawet niewielkiej grupy. Na każdym poziomie mogą występować odmienne źródła władzy oraz różne mechanizmy jej wykonywania.

Na poziomie globalnym znaczenie może mieć potencjał gospodarczy państw, ich pozycja polityczna czy możliwość wpływania na działalność organizacji międzynarodowych. Na poziomie krajowym istotne są kompetencje konstytucyjnych organów państwa, system partyjny, media oraz aktywność grup interesu. Na poziomie lokalnym władza może dotyczyć wpływu na sposób wykorzystania zasobów gminy, kierunki rozwoju lokalnego czy podejmowanie decyzji dotyczących konkretnych inwestycji.

Relacyjność władzy oznacza natomiast, że nie można jej analizować wyłącznie jako cechy określonego podmiotu. Znaczenie posiadają zależności istniejące pomiędzy uczestnikami stosunku społecznego. Podmiot może dysponować określonym zasobem, ale będzie on źródłem władzy tylko wtedy, gdy inni go potrzebują. Wiedza specjalistyczna zwiększa wpływ eksperta wtedy, gdy pozostali uczestnicy procesu decyzyjnego nie dysponują podobnymi kompetencjami. Kontrola środków finansowych ma znaczenie wtedy, gdy inne podmioty są od tych środków zależne.

Relacyjność powoduje również, że układ władzy może ulegać zmianom. Wzrost znaczenia jednego zasobu lub pojawienie się nowych możliwości działania może zmienić pozycję poszczególnych uczestników. Rozwój nowych technologii komunikacyjnych może na przykład ograniczyć monopol tradycyjnych instytucji na rozpowszechnianie informacji. Podmioty wcześniej posiadające niewielkie możliwości oddziaływania mogą dzięki temu uzyskać nowe narzędzia mobilizacji i wpływu.

Zmienność stanowi więc kolejną ważną cechę analizy władzy. Nie można zakładać, że ustalony w określonym momencie rozkład wpływów pozostanie niezmienny. Zmiany prawne, gospodarcze, technologiczne i społeczne mogą prowadzić do osłabienia jednych grup i wzrostu znaczenia innych. Analiza władzy powinna zatem uwzględniać jej dynamiczny charakter.

Szczególne znaczenie ma także porównawczość. Porównanie różnych systemów politycznych pozwala dostrzec, że podobne formalnie instytucje mogą funkcjonować w bardzo odmienny sposób. Sam fakt istnienia parlamentu, samorządu czy określonych mechanizmów konsultacji społecznych nie przesądza jeszcze o rzeczywistym rozkładzie władzy. Dopiero analiza praktyki działania instytucji pozwala ustalić, czy formalne kompetencje odpowiadają realnym możliwościom wpływu.

Kontekstualność analizy władzy jest z kolei niezbędna dlatego, że te same zachowania mogą posiadać inne znaczenie w różnych warunkach historycznych i kulturowych. Relacje między obywatelami a państwem kształtują się inaczej w społeczeństwie posiadającym długą tradycję demokratyczną, a inaczej w państwie przechodzącym głęboką transformację polityczną. Różnice kulturowe mogą wpływać także na sposób postrzegania autorytetu, podporządkowania i legitymizacji.

Analiza władzy wymaga również rozróżnienia pomiędzy strukturą formalną a rzeczywistą praktyką. Formalne kompetencje wynikające z prawa wskazują, kto powinien podejmować określone decyzje, jednak nie zawsze pokazują, kto faktycznie posiada największy wpływ. W organizacji może istnieć osoba zajmująca wysokie stanowisko, której realna możliwość oddziaływania jest ograniczona, oraz osoba formalnie podporządkowana, posiadająca szczególną wiedzę lub kontrolująca kluczowe informacje i dzięki temu wywierająca duży wpływ na proces decyzyjny.

Dlatego analiza władzy nie może ograniczać się do badania aktów prawnych, regulaminów czy schematów organizacyjnych. Konieczne jest obserwowanie faktycznych zachowań, kanałów komunikacji, przepływu informacji, sposobu ustalania programu działania oraz mechanizmów nagradzania i sankcjonowania. Dopiero zestawienie formalnych i nieformalnych elementów pozwala uzyskać pełniejszy obraz rozkładu wpływów.

Trzy perspektywy analizy władzy nie muszą być traktowane jako całkowicie wzajemnie się wykluczające. Można uznać je za kolejne poziomy pogłębiania analizy. Pierwszy pozwala badać widoczne decyzje, drugi uzupełnia go o kontrolę nad zakresem podejmowanych spraw, a trzeci zwraca uwagę na proces kształtowania świadomości i preferencji. Każda kolejna perspektywa obejmuje zatem zjawiska, których poprzednia mogła nie dostrzegać.

Najpełniejsza analiza konkretnego układu władzy powinna więc uwzględniać wszystkie trzy poziomy. Należy badać, kto podejmuje decyzje i kto potrafi narzucić swoje rozwiązanie, ale również kto posiada możliwość określania programu debaty oraz jakie czynniki wpływają na sposób postrzegania własnych interesów przez uczestników danego systemu. Dopiero takie podejście pozwala uniknąć utożsamiania braku widocznego konfliktu z brakiem nierówności wpływu.

Cechy poszczególnych perspektyw analizy władzy pokazują zatem, że badanie tego zjawiska wymaga znacznie szerszego spojrzenia niż samo ustalenie formalnych kompetencji podmiotów. Władza może być widoczna w decyzjach, ale również w niedopuszczaniu do ich podjęcia, w kontroli informacji, w kształtowaniu programu politycznego oraz w oddziaływaniu na sposób rozumienia rzeczywistości przez jednostki i grupy. Z tego względu jest jednym z najbardziej złożonych przedmiotów badań nauk społecznych.

Ostatecznie wybór określonej perspektywy wpływa na to, jakie przejawy władzy zostaną dostrzeżone. Ujęcie jednowymiarowe pozwala stosunkowo precyzyjnie badać otwarte konflikty i decyzje, ale może pomijać mechanizmy ukryte. Perspektywa dwuwymiarowa rozszerza analizę na kontrolę programu politycznego, natomiast trójwymiarowa pozwala postawić pytanie o wpływ władzy na potrzeby i sposób myślenia samych uczestników stosunków społecznych. Łączne wykorzystanie tych podejść umożliwia znacznie pełniejsze zrozumienie rzeczywistych mechanizmów wpływu, dominacji i podporządkowania występujących we współczesnych społeczeństwach.


[1] W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki (red.), Elementy teorii socjologicznych, PWN, Warszawa 1975,s. 508-509.

Pojęcie władzy

5/5 - (5 votes)

Władza jest to prawo do rządzenia lub kierowania kimś. Jeżeli ktoś jest u władzy, to czymś kieruje i może wpływać na działania innych[1].

Władza, w szerokim znaczeniu jest to stosunek społeczny między dwiema jednostkami lub dwiema grupami społecznymi, polegający na tym, że jedna ze stron może w sposób trwały i uprawniony zmuszać stronę drugą do określonego postępowania i ma środki zapewniające kontrolę tego postępowania. Tak pojęte stosunki władzy występują w każdej grupie społecznej, w której ktoś wydaje polecenia, a ktoś inny je wykonuje. Władza może się opierać na dobrowolnej akceptacji mającej źródło w uznaniu jej autorytetu i prawowitości (legalizm) bądź na przymusie społecznym, a nawet przemocy fizycznej. Ze względu na stosowane środki regulacji zachowań można mówić o władzy państwowej, ekonomicznej, władzy w grupach nieformalnych, np. w rodzinie rodzicielska władza, oraz we wszelkiego rodzaju organizacjach i ruchach społecznych – wszędzie tam, gdzie istnieje podział na przywódców i szeregowych członków, na przełożonych i podwładnych[2].

Pojęcie władzy można przedstawić w ujęciu radykalnym w trzech perspektywach[3]:

– jednowymiarowej,

– dwuwymiarowej,

– trójwymiarowej.

Analizowanie władzy z perspektywy jednowymiarowej wiąże się z koncentracją na zachowaniach ludzi w procesie podejmowania decyzji w kwestiach, w których występuje obserwowalny konflikt (subiektywnych) interesów, postrzeganych jako wyraz preferencji politycznych ujawnianych w aktywności politycznej.

Dwuwymiarowa perspektywa analizowania władzy poddaje połowicznej krytyce behawiorystyczne nachylenie pierwszej perspektywy (połowicznej, ponieważ zakłada się w niej ciągle, że niepodejmowanie decyzji jest pewną formą podejmowania decyzji) i pozwala rozpatrzeć sposoby, za pomocą których zapobiega się podejmowaniu decyzji w kwestiach potencjalnie politycznych, będących przedmiotem obserwowalnego konfliktu (subiektywnych) interesów, których odbicie dostrzega się w wyraźnych preferencjach co do polityki oraz w wyrażanym w kategoriach przedpolitycznych niezadowoleniu z prowadzonej polityki (subpolitical grievances).

Analiza władzy w perspektywie trójwymiarowejwiąże się z dogłębną krytyką behawioralnego nachylenia dwóch pierwszych perspektyw jako zbyt indywidualistycznych i pozwala uwzględnić to, jak w różny sposób kwestie potencjalnie polityczne utrzymuje się poza systemem, czy to za sprawą działania rozmaitych sił społecznych i procedur instytucjonalnych, czy też decyzji poszczególnych jednostek. Co więcej, zjawisko to może zachodzić nawet wtedy, kiedy nie ma rzeczywistego, obserwowalnego konfliktu, któremu być może udało się skutecznie zapobiec, niemniej w analizie sygnalizuje się, że potencjalnie do takiego konfliktu mogło dojść. Ten potencjał może jednak nigdy nie zostać urzeczywistniony. Mamy tu zatem do czynienia z konfliktem utajonym, który polega na sprzeczności między interesami tych, którzy sprawują władzę, a rzeczywistymi interesami tych, którzy zostali przez nich wykluczeni z systemu politycznego.


[1] M. Bańko (red.), Słownik języka polskiego. Tom 6, WN PWN, Warszawa 2007, s. 58.

[2] Encyklopedia Gazety Wyborczej, tom 20, WN PWN, Warszawa 2005, s. 131.

[3] Por. A. Jasińska-Kania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski, Współczesne teorie socjologiczne, op. cit., s. 502-508.

Teorie władzy

5/5 - (4 votes)

Kiedy przyglądamy się rozmaitym teoriom i koncepcjom władzy, zaskakuje natychmiast ich odmienność i różnorodność. Dla Thomasa Hobbesa władza to „aktualnie posiadane środki do tego, iżby osiągnąć w przyszłości jakiejś widome dobro”, a samo życie stanowi „stałe i nieznające spoczynku pragnienie coraz to większej mocy, które ustaje dopiero ze śmiercią”. Dwa stulecia później Alexander Hamilton zadał retoryczne pytanie: „Czym jest władza, jeśli nie zdolnością lub umiejętnością robienia czegoś?”.[1]

Max Weber zdefiniował władzę jako „prawdopodobieństwo, że jeden z podmiotów w sieci związków społecznych zrealizuje swą wolę, pomimo oporu innych”. W połowie stulecia Harold Lasswell i Abraham Kaplan zinterpretowali sprawowanie władzy jako „akty wpływające lub determinujące inne akty”. Niedługo później Robert Dahl zdefiniował władzę jako zdolność podmiotu do sprawienia, że inny podmiot uczyni coś, „czego w przeciwnym razie by nie zrobił”.

Jednakże w tym samym okresie Hannah Arendt twierdziła, że władza nie jest własnością samotnych podmiotów, lecz wspólnie działających grup lub kolektywów. Napisała: „Władza nie cechuje ludzkiej zdolności do działania, lecz zdolność do wspólnego działania. Władza nigdy nie jest własnością jednostki; przynależy grupie i przysługuje jej dopóty, dopóki grupa zachowuje spoistość”. Odrzucając ten pogląd jako „interesująco idiosynkratyczną koncepcję władzy”, Steven Lukes sugeruje, że „absolutnie podstawowym, wspólnym jądrem lub pierwotnym pojęciem kryjącym się za wszelkimi uwagami o władzy jest idea, że A w jakiś sposób wpływa na B”. Jak jednak zauważa Peter Morriss, sprawowanie władzy nie polega wyłącznie na wpływaniu na kogoś lub na coś; władza implikuje powodowanie, czyli przyczynowy wpływ na kogoś lub na coś, który wywołuje pewnego rodzaju zmianę. Inaczej mówiąc, jak to ujmuje Anthony Giddens, posiadać władzę to umieć działać tak, by „wprowadzić pewną różnicę” w przyszłym stanie rzeczy.

Koncepcje władzy są rozmaite i wyraźnie rozbieżne. Ze względu na wysoki stopień rozbieżności, niektórzy współcześni teoretycy polityki doszli do wniosku, że „władza” nie ma i nie może posiadać żadnego jednego, ustalonego znaczenia, lecz stanowi „pojęcie istotnie sporne”. Z powodów przedstawionych poniżej nie uważam tej tezy za prawdziwą. Bez przytaczania całego argumentu, możemy zacząć od spostrzeżenia, że pomimo różnic w szczegółach i niuansach różne koncepcje władzy posiadają mimo wszystko wspólne źródłowe lub podstawowe cechy.

Wspólnym elementem większości teorii władzy pozostaje możliwość wywierania wpływu na zachowanie innych osób, na przebieg określonych procesów lub na kształt podejmowanych decyzji. Różnice pomiędzy poszczególnymi koncepcjami dotyczą przede wszystkim tego, gdzie należy poszukiwać źródła tej zdolności, w jaki sposób jest ona realizowana oraz czy musi wiązać się z przymusem, konfliktem lub oporem. Jedni autorzy akcentują możliwość narzucenia własnej woli innym, inni koncentrują się na kontroli zasobów, jeszcze inni zwracają uwagę na instytucje, normy społeczne i mechanizmy kształtujące zachowania nawet bez bezpośredniej ingerencji konkretnego podmiotu.

W najbardziej klasycznym ujęciu władza ma charakter relacyjny. Nie można mówić o władzy w całkowitym oderwaniu od relacji pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami. Podmiot A posiada władzę nad podmiotem B wtedy, gdy może w określonym zakresie wpłynąć na jego działanie. Takie podejście dobrze oddaje definicja Roberta Dahla. Władza staje się w niej widoczna przede wszystkim w sytuacji konfliktu preferencji, gdy jedna ze stron potrafi doprowadzić do zachowania drugiej strony, którego ta bez określonego oddziaływania by nie podjęła.

Relacyjne rozumienie władzy pozwala zwrócić uwagę na fakt, że władza nie musi mieć charakteru trwałego ani absolutnego. Ten sam podmiot może posiadać dużą władzę w jednej dziedzinie i bardzo niewielką w innej. Kierownik może wpływać na zachowanie pracownika w sprawach związanych z wykonywaniem obowiązków zawodowych, nie oznacza to jednak, że posiada taką samą władzę nad jego decyzjami dotyczącymi życia prywatnego. Państwo może natomiast ustanawiać normy obowiązujące obywatela, ale zakres tej władzy jest ograniczony przez konstytucję, przepisy prawa i gwarantowane jednostce wolności.

Władza ma więc zawsze określony zakres przedmiotowy. Istotne jest nie tylko pytanie o to, kto posiada władzę, ale również nad kim, w jakiej dziedzinie oraz przy użyciu jakich środków może ją wykonywać. Taka perspektywa pozwala uniknąć traktowania władzy jako cechy, którą określony człowiek lub instytucja po prostu posiada w sposób nieograniczony. W rzeczywistości władza jest zwykle uzależniona od sytuacji, zasobów, pozycji społecznej oraz istniejących reguł instytucjonalnych.

W teoriach władzy ważne miejsce zajmuje także problem zasobów. Możliwość wpływania na innych może wynikać z dysponowania dobrami, których inni potrzebują lub których uzyskanie ma dla nich znaczenie. Takimi zasobami mogą być pieniądze, stanowiska, informacje, wiedza, dostęp do instytucji, środki przymusu, autorytet lub poparcie społeczne. Podmiot, który kontroluje rzadkie i pożądane zasoby, uzyskuje możliwość oddziaływania na zachowania innych.

Samo posiadanie zasobów nie jest jednak jeszcze równoznaczne ze skutecznym sprawowaniem władzy. Konieczna jest możliwość ich wykorzystania oraz przekonanie innych podmiotów, że mogą one rzeczywiście przynieść określone korzyści albo straty. Osoba dysponująca formalnymi kompetencjami może posiadać potencjalną władzę, lecz jeżeli nie jest w stanie skutecznie wykorzystywać tych kompetencji, jej rzeczywista pozycja może być znacznie słabsza. Z tego względu należy odróżnić władzę potencjalną od władzy faktycznie wykonywanej.

Istotne znaczenie ma również rozróżnienie między władzą a przymusem. Władza może posługiwać się przymusem, ale nie musi się do niego sprowadzać. Jeżeli podmiot podporządkowuje się poleceniu wyłącznie z obawy przed sankcją, można mówić o szczególnie wyraźnej formie oddziaływania przymusowego. W wielu relacjach społecznych podporządkowanie wynika jednak z uznania określonego porządku za prawomocny, akceptacji autorytetu lub przekonania, że podporządkowanie się jest uzasadnione.

Z tym problemem wiąże się koncepcja Maxa Webera, który odróżniał władzę od panowania. Panowanie oznaczało dla niego możliwość uzyskania posłuchu dla określonego rozkazu. Szczególnego znaczenia nabiera tutaj kwestia legitymizacji, czyli uznania władzy za prawomocną. Władza może bowiem być skuteczniejsza i trwalsza wtedy, gdy podporządkowani uznają prawo rządzących do wydawania poleceń.

Weber wyróżnił trzy idealne typy prawomocnego panowania: tradycyjne, charyzmatyczne i legalne. Panowanie tradycyjne opiera się na przekonaniu o świętości utrwalonych zwyczajów i wynikających z nich stosunków podporządkowania. Posłuszeństwo wynika tutaj z przywiązania do tradycji oraz przekonania, że istniejący porządek obowiązuje dlatego, że funkcjonował od dawna.

Panowanie charyzmatyczne opiera się natomiast na szczególnych cechach przywódcy. Podporządkowanie wynika z wiary w jego wyjątkowość, zdolności lub misję. Ten typ władzy jest silnie związany z osobą przywódcy, dlatego może być bardzo intensywny, lecz jednocześnie mniej stabilny. Gdy przywódca traci autorytet lub nie potrafi potwierdzić przypisywanych mu cech, podstawy charyzmatycznego panowania mogą ulec osłabieniu.

Trzecim typem jest panowanie legalne, charakterystyczne przede wszystkim dla współczesnego państwa i administracji. Jego podstawą jest przekonanie o obowiązywaniu bezosobowych norm prawnych oraz o prawie osób zajmujących określone stanowiska do wydawania poleceń w granicach przyznanych kompetencji. Obywatel podporządkowuje się nie tyle konkretnej osobie, ile instytucji i normom określającym zakres jej działania. Z tego względu władza legalna może być przekazywana kolejnym osobom zajmującym dane stanowisko bez konieczności budowania od początku osobistego autorytetu.

W nowoczesnych organizacjach właśnie taki model odgrywa szczególnie dużą rolę. Dyrektor urzędu, kierownik przedsiębiorstwa czy funkcjonariusz publiczny posiada określone kompetencje dlatego, że wynikają one z prawa, regulaminów lub struktury organizacyjnej. Zmiana osoby na stanowisku nie powoduje automatycznie zaniku władzy przypisanej do tego stanowiska. Władza zostaje w znacznym stopniu oddzielona od osoby i związana z instytucją.

Inną perspektywę zaproponowała Hannah Arendt. Jej koncepcja zdecydowanie odchodzi od rozumienia władzy przede wszystkim jako możliwości narzucania swojej woli innym. Władza powstaje, gdy ludzie działają wspólnie i tworzą zdolność zbiorowego działania. Jej podstawą jest zatem porozumienie oraz zdolność grupy do współdziałania.

Z tego punktu widzenia przemoc nie jest najwyższą formą władzy, lecz może być przejawem jej osłabienia. Podmiot dysponujący rzeczywistym poparciem i zdolnością organizowania wspólnego działania nie zawsze musi sięgać po środki przymusu. Intensywne wykorzystywanie przemocy może natomiast oznaczać, że władza utraciła społeczną podstawę i próbuje zastąpić brak akceptacji środkami przymusu. Koncepcja Arendt podkreśla więc znaczenie zbiorowego charakteru władzy i odróżnia ją od czystej dominacji.

Ważny etap rozwoju teorii władzy wiąże się ze Stevenem Lukesem. Autor ten zwrócił uwagę, że władzy nie można sprowadzać jedynie do obserwowalnych decyzji podejmowanych w sytuacji otwartego konfliktu. Zaproponował rozpatrywanie jej w kilku wymiarach. Pierwszy wymiar odpowiada klasycznemu ujęciu, w którym obserwuje się podejmowanie decyzji i sprawdza, czyja wola ostatecznie zwycięża.

Drugi wymiar władzy odnosi się już nie tylko do rozstrzygnięcia konkretnego sporu, ale także do możliwości decydowania o tym, jakie sprawy w ogóle staną się przedmiotem decyzji. Podmiot może sprawować władzę poprzez niedopuszczenie określonego problemu do debaty. Nie musi wówczas wygrać głosowania ani wydać bezpośredniego rozkazu. Wystarczy, że jest w stanie określać agendę i usuwać z niej kwestie dla siebie niewygodne.

Przykładowo określona grupa może mieć formalną możliwość zgłaszania swoich postulatów, ale jeżeli instytucjonalne reguły skutecznie uniemożliwiają ich rozpatrzenie, mamy do czynienia z istotnym przejawem władzy. Ujęcie to pokazuje, że badanie wyłącznie formalnie podejmowanych decyzji może nie wystarczyć do ustalenia rzeczywistego rozkładu wpływów w organizacji lub społeczeństwie.

Najdalej idący jest trzeci wymiar władzy. Dotyczy on oddziaływania na sposób myślenia, potrzeby i preferencje ludzi. Władza może być tak silna, że podmiot podporządkowany nie tylko nie podejmuje otwartego sprzeciwu, ale nawet nie postrzega swojej sytuacji jako wymagającej zmiany. Preferencje ludzi mogą być kształtowane przez kulturę, wychowanie, media, instytucje oraz dominujące systemy wartości.

Trzeci wymiar władzy jest szczególnie trudny do badania, ponieważ nie występuje tutaj koniecznie widoczny konflikt. Brak sprzeciwu nie musi oznaczać braku władzy. Może wynikać z tego, że pewne sposoby myślenia zostały tak głęboko utrwalone, iż alternatywy nie są w ogóle dostrzegane. W ten sposób teoria władzy wychodzi poza analizę formalnych decyzji i obejmuje również mechanizmy kształtowania świadomości społecznej.

Jeszcze inne ujęcie władzy można odnaleźć w teoriach Michela Foucaulta. Władza nie jest w nich traktowana jako coś, co znajduje się wyłącznie w rękach państwa, rządzących lub określonej klasy społecznej. Jest rozproszona w społeczeństwie i występuje w wielu codziennych relacjach. Działa poprzez instytucje, systemy wiedzy, normy, procedury oraz sposoby klasyfikowania i oceniania ludzi.

W tej perspektywie szkoła, szpital, zakład pracy, więzienie czy urząd mogą być analizowane jako miejsca funkcjonowania określonych mechanizmów władzy. Nie polegają one zawsze na wydawaniu bezpośrednich poleceń. Władza może działać poprzez nadzór, ocenę, klasyfikowanie, porównywanie wyników i określanie norm zachowania. Człowiek stopniowo przyswaja obowiązujące normy i zaczyna sam kontrolować własne postępowanie.

Takie podejście znacznie rozszerza tradycyjne rozumienie władzy. Pokazuje, że kontrola społeczna nie musi być realizowana przez bezpośredni przymus. Ludzie mogą dostosowywać swoje zachowanie do oczekiwań instytucji, ponieważ wiedzą, że są oceniani, porównywani i obserwowani. Władza działa wówczas poprzez mechanizmy dyscyplinujące, które stają się elementem codziennego funkcjonowania organizacji.

W analizie władzy istotne jest również odróżnienie jej od autorytetu i wpływu. Pojęcia te pozostają ze sobą związane, ale nie są tożsame. Wpływ może polegać na skłonieniu kogoś do określonego działania bez posiadania formalnego uprawnienia do wydawania mu poleceń. Autorytet opiera się natomiast przede wszystkim na uznaniu określonej osoby, jej wiedzy, doświadczenia lub pozycji.

Władza może korzystać z autorytetu, dzięki czemu podporządkowanie następuje bez potrzeby stosowania przymusu. Osoba ciesząca się wysokim autorytetem może wywierać bardzo silny wpływ na innych, mimo że nie posiada wobec nich formalnych kompetencji. Z kolei osoba wyposażona w szerokie kompetencje formalne może mieć niewielki autorytet, co powoduje, że realizowanie jej decyzji wymaga częstszego wykorzystywania sankcji lub innych środków przymusu.

W praktyce władza najczęściej opiera się jednocześnie na kilku podstawach. Władca państwa, kierownik organizacji czy lider grupy może dysponować formalnymi kompetencjami, kontrolować określone zasoby, posiadać specjalistyczną wiedzę i cieszyć się autorytetem. Im bardziej zróżnicowane są źródła jego wpływu, tym silniejsza może być pozycja. Utrata jednego źródła władzy nie musi wówczas prowadzić do całkowitej utraty możliwości oddziaływania.

Nie można również pomijać zależności pomiędzy władzą a odpowiedzialnością. Możliwość podejmowania decyzji wpływających na sytuację innych osób powoduje konieczność rozliczania podmiotu sprawującego władzę z konsekwencji tych decyzji. W demokratycznym państwie prawnym władza publiczna nie może mieć charakteru nieograniczonego. Jej wykonywanie podlega prawu, kontroli oraz różnym mechanizmom odpowiedzialności.

Ograniczenia władzy są istotne również w organizacjach niepublicznych. Menedżer posiadający kompetencje do kierowania pracownikami nie może dowolnie ingerować w ich sytuację. Zakres jego działania wyznaczają przepisy prawa, umowy, regulaminy oraz normy obowiązujące w organizacji. Również w tym przypadku sprawowanie władzy wiąże się więc z granicami i odpowiedzialnością.

Władza może być ponadto analizowana zarówno jako zjawisko pozytywne, jak i źródło potencjalnych zagrożeń. Z jednej strony jest niezbędna dla funkcjonowania każdej bardziej złożonej zbiorowości. Bez możliwości podejmowania wiążących decyzji trudno byłoby koordynować działania państwa, przedsiębiorstwa czy organizacji społecznej. Z drugiej strony koncentracja władzy może prowadzić do nadużyć, dlatego systemy społeczne tworzą mechanizmy jej ograniczania, rozdzielania i kontroli.

W państwie demokratycznym jednym z najważniejszych sposobów ograniczania władzy jest jej podział pomiędzy różne organy. W organizacjach podobną funkcję mogą pełnić systemy kontroli wewnętrznej, procedury podejmowania decyzji czy podział kompetencji. W obu przypadkach chodzi o zapobieganie sytuacji, w której jeden podmiot uzyskuje możliwość podejmowania wszystkich najważniejszych decyzji bez skutecznej kontroli.

Różnorodność teorii władzy nie oznacza więc, że pojęcie to jest całkowicie nieuchwytne. Poszczególne koncepcje koncentrują się po prostu na różnych aspektach tego samego zjawiska. Jedne pokazują władzę jako zdolność narzucenia własnej woli, inne jako kontrolę nad zasobami, jeszcze inne jako efekt wspólnego działania lub jako mechanizm obecny w strukturach i instytucjach społecznych.

Można przyjąć, że najbardziej ogólnym wspólnym elementem różnych teorii jest zdolność wywoływania określonych skutków społecznych. Podmiot posiadający władzę jest w stanie doprowadzić do zmiany zachowania innych osób, wpłynąć na przebieg decyzji, kontrolować dostęp do zasobów, kształtować reguły działania albo określać sposób postrzegania rzeczywistości. Zakres i intensywność tej zdolności mogą być bardzo różne, podobnie jak środki wykorzystywane do jej realizacji.

Dlatego też analiza władzy wymaga uwzględnienia nie tylko formalnych struktur i kompetencji, ale również rzeczywistych relacji społecznych. Sam schemat organizacyjny nie zawsze pokazuje, kto faktycznie wywiera największy wpływ. Osoby zajmujące niższe stanowiska mogą dysponować kluczową wiedzą, kontaktami lub umiejętnościami, dzięki którym posiadają znaczną władzę nieformalną. Podobnie w życiu politycznym istotny wpływ mogą wywierać podmioty, które formalnie nie należą do organów państwa.

Teorie władzy pokazują zatem, że jest ona zjawiskiem wielowymiarowym. Może przybierać postać formalnego uprawnienia do wydawania decyzji, kontroli zasobów, możliwości stosowania sankcji, autorytetu, zdolności kształtowania agendy czy wpływania na sposób myślenia innych ludzi. W zależności od przyjętej perspektywy badawczej na pierwszy plan wysuwają się odmienne elementy.

Nie ma więc potrzeby sprowadzania wszystkich koncepcji do jednej definicji eliminującej ich odmienności. Bardziej użyteczne jest traktowanie ich jako uzupełniających się sposobów opisywania złożonego zjawiska. Klasyczne koncepcje Hobbesa, Webera czy Dahla pozwalają uchwycić możliwość wpływania i narzucania woli, Arendt wskazuje na zbiorowy charakter działania, Lukes rozszerza analizę na kontrolę agendy i kształtowanie preferencji, natomiast Foucault zwraca uwagę na rozproszone mechanizmy dyscypliny i kontroli obecne w codziennych instytucjach.

W rezultacie pojęcie władzy należy traktować jako jedną z podstawowych kategorii służących wyjaśnianiu funkcjonowania społeczeństwa. Pozwala ono analizować relacje między jednostkami, działalność organizacji, funkcjonowanie administracji oraz mechanizmy polityczne. Władza pojawia się wszędzie tam, gdzie jeden podmiot może wywołać zmianę w zachowaniu lub sytuacji innych podmiotów albo wpłynąć na warunki, w których podejmują one swoje decyzje.

Różnice między teoriami nie osłabiają więc użyteczności pojęcia władzy, lecz pokazują jego bogactwo. Każda z koncepcji odsłania inny fragment tego samego zjawiska i pozwala dokładniej analizować mechanizmy rządzące relacjami społecznymi. Dopiero ich zestawienie pozwala dostrzec, że władza nie ogranicza się ani do formalnych stanowisk, ani do przymusu. Może opierać się również na wiedzy, autorytecie, kontroli informacji, kształtowaniu reguł oraz zdolności organizowania wspólnego działania.


[1] R. E. Godina, F. Pettita, Przewodnik po współczesnej filozofii politycznej, Książka i Wiedza, Warszawa 2002, s. 699.

Kompetencje Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w świetle sytemu prawnego UE

5/5 - (4 votes)

System instytucjonalny Wspólnot Europejskich opiera się na pięciu głównych instytucjach: Parlamencie Europejskim, Komisji Europejskiej, Radzie Unii Europejskiej, Trybunale Sprawiedliwości, Europejskim Trybunale Obrachunkowym oraz organach pomocniczych: Komitet Regionów, Komitet Ekonomiczno-Społeczny, Europejski Bank Centralny, Europejski Bank Inwestycyjny.

W strukturze instytucjonalnej szczególną rolę odgrywa Rada Europejska, organ nie posiadający statusu instytucji WE, lecz formalnie odgrywający pierwszorzędną rolę we współpracy pomiędzy państwami członkowskimi. Instytucje WE realizują zadania wyznaczone WE, kierują procesem integracji europejskiej, uchwalają prawo wspólnotowe, stawiają nowe cele zmierzające ku pełnemu zjednoczeniu Europy.

Europejski Trybunał Sprawiedliwości został utworzony na mocy traktatu paryskiego o EWWiS z 1995 r. W skład Trybunału od 1 stycznia 1995 r. wchodzi 15 sędziów (reprezentowane są wszystkie kraje nie wynika to jednak z przepisów prawnych, lecz z praktyki) oraz 9 adwokatów (w literaturze polskiej możemy spotkać również określenie rzeczników) generalnych. Nominacje sędziowskie pozostają w gestii rządów państw członkowskich. Art. 1 67 Traktatu o WE określają warunki, jakie powinien spełniać kandydat na stanowisko sędziego ETS s to m.in.: uprawnienia wymagane do pełnienia najwyższych funkcji sędziowskich we własnym kraju oraz fakt bycia powszechnie uznanym ekspertem w dziedzinie prawa wspólnotowego. Kadencja trwa 6 lat, a co 3 lata następuje zmiana części składu sędziowskiego. ETS obraduje w ramach 4 izb w składzie 3 i 5 sędziów (sędziowie mogą wchodzi w skład więcej niż jednej izby). Wśród organów WE Trybuna by pierwszym organem wspólnym dla trzech Wspólnot. Zakres jego kompetencji został więc uregulowany w trzech głównych traktatach: art. 1 64-1 88 Traktatu Rzymskiego o WE, art. 3 -34 Traktatu Paryskiego o EWWiS oraz art. 1 36-1 60 Traktatu o EURATOM-ie. Sprawy proceduralne oraz organizacyjne reguluje statut ustanowiony przez państwa członkowskie.

Zakres kompetencji Europejskiego Trybunału Europejskiego jest jakościowo i ilościowo różny od podobnych mu organów w państwach narodowych. Wśród jego funkcji należy wymienić:

1. Orzekanie o zgodności aktów prawnych wydawanych przez organy WE z traktatami ustanawiającymi te wspólnoty (dotyczy tylko aktów prawnie wiążących, takich jak: rozporządzenia, dyrektywy, decyzje – nie zaś zaleceń czy opinii, art. 1 73 Traktatu Rzymskiego o WE) zarówno w przypadku przekroczenia kompetencji jak i zaniechania;

2. Podejmowanie decyzji na wniosek Komisji wobec państw członkowskich, które nie wypełniają zobowiązań traktatowych;

3. Funkcję organu doradczego na wniosek Rady Unii, Komisji lub państwa członkowskiego w zakresie zgodności z traktatami umowy międzynarodowej, która ma zosta zawarta. Opinia ETS nie ma charakteru wiążącego, jednak podpisanie umowy negatywnie zopiniowanej wymaga podjęcia specjalnej procedury określonej art. N Traktatu o Unii Europejskiej;

4. Na mocy art. 1 79 Traktatu Rzymskiego ETS rozstrzyganie sporów pomiędzy Wspólnotami a ich funkcjonariuszami. Ponadto udziela ochrony osobom prywatnym (fizycznym i prawnym) przed nieuprawnionym działaniom Wspólnot. Rozstrzyga równie spory o naprawienie szkód spowodowanych działalności funkcjonariuszy Wspólnot w czasie wykonywania obowiązków służbowych;

5. Pełnienie funkcji sądu apelacyjnego od orzeczeń Sądu Pierwszej Instancji.

Szeroki zakres kompetencji Europejskiego Trybuna u Sprawiedliwości określaj jego istotną pozycję w systemie organów wspólnotowych.

Trybunał Sprawiedliwości, który ma swoją siedzibę w Luksem­burgu, jest ostatecznym arbitrem w sporach wypływających z TraktatówWspólnoty lub z ustawodawstwa na nich opartego. Ma on ogólną odpowiedzialność na mocy artykułu 131 Traktatu EWWS, artykułu 164 Traktatu Rzymskiegoustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą(EWG) oraz artykułu 136 Traktatu Euroatom „za zapewnienie, że jest przestrzegane prawo w interpretacji i zastosowaniu (tych Traktatów)”.

Struktura, jurysdykcja oraz uprawnienia Trybunału są wyłożone w Traktatach; późniejsze odniesienia pozostają w stosunku do Traktatu Rzymskiego. Organizacja i procedury Trybu­nału są zamieszczone w Statucie Trybunału, w formie protokołu załączonego do każdego i trzech Traktatów. Trybunał składa się z 15 sędziów (artykuł 165), po jednym z każdego          z państw członkowskich. Sędziowie mają do pomocy dziewięciu rzeczników generalnych(artykuł 166). Zadaniem rzeczników generalnych jest opracowywanie „uzasadnionych opinii” w rozprawach jawnych, w sprawach, w których Trybunał jest zobowiązany do wydania wy-1 roku. Zarówno sędziowie, jak i rzecznicy generalni są wyznaczani przez rządy państw członkowskich na sześcioletnie kadencje (artykuł 167), lecz w celu zapewnienia ciągłości, co trzy lata stosowany jest system częściowych zastąpień, z możliwością ponownego wyznacze­nia. Przewodniczący Trybunału jest wybierany przez sędziów spomiędzy nich samych na ka­dencję trzyletnią i może być wybrany ponownie. Sędziwie oraz rzecznicy generalni mają obowiązek być osobami „których niezawisłość nie pozostawia wątpliwości, oraz którzy posia-1 dają kwalifikacje wymagane do wyznaczenia ich na najwyższe stanowiska w sądownictwie w ich własnych krajach, lub którzy są ekspertami praw o uznanej kompetencji”. Trybunał zazwyczaj odbywa posiedzenia w zespole trzech lub pięciu sędziów, rzadziej na sesjach ple­narnych, na których wymagane jest kworum siedmiu osób. Starszym urzędnikiem Trybunału jest Rejestrator.

Konstytucja jako akt prawny stosowany bezpośrednio

5/5 - (3 votes)

Nowatorskim rozwiązaniem w ustawie zasadniczej z 2 kwietnia 1997 r. jest wypowiedzenie expressis verbis zasady konstytucjonalizmu , tj. zasady bezpośredniego stosowania wszystkich jej postanowień, chyba że sama stanowi inaczej (art. 8 ust. 2). Zasada ta sformułowana jest zresztą w kontekście innej zasady, dotyczącej rangi samej Konstytucji, określanej jako najwyższe prawo Rzeczpospolitej (art. 8 ust. 1). Zasada konstytucjonalizmu  była formułowana w doktrynie już wcześniej, ale na skutek właśnie braku normatywnego wyartykułowania  pomijano ją na ogół w orzecznictwie sądowym. W obecnych przepisach jest wręcz przeciwnie, albowiem – poza wskazanym tu art. 8 – art. 178 ust. 1 KRP zawiera zasadę bezpośredniej podległości sędziów również Konstytucji. Może to mieć istotne znaczenie dla praktyki pełniejszego respektowania konstytucyjnych  praw i wolności obywatelskich. Stwierdzenie to powinno się przyczynić do pewnego przewartościowania praktyki orzeczniczej i częstszego niż dotychczas sięgania w niej do bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji, w tym także i tych, które określają prawa (wolności) pracownicze.

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji w zakresie praw w niej przewidzianych można rozumieć w ten sposób, że jednostka, w szczególności powołując się na przepis Konstytucji może uzyskać ochronę sądową, czyli że wprost z przepisów Konstytucji może ona wyprowadzić roszczenie (prawo podmiotowe), które może być dochodzone przed sądem. Zasada ta bowiem oznacza, iż Konstytucja nie tylko deklaruje istnienie (uznanie) określonych wolności i praw, ale nakazuje także respektowanie (stosowanie) ich przez sądy, jak i przez inne organy w drodze wydawania decyzji dotyczących poszczególnych obywateli.

Analiza charakteru (mocy) prawnej konstytucyjnych wolności i praw pracowniczych w świetle zasady konstytucjonalizmu prowadzi do wniosku, że powinny być stosowane bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Do bezpośredniego stosowania kwalifikują się przede wszystkim normy statuujące wolności pracownicze,  gdyż ich sens sprowadza się do ustanowienia sfery wyłączonej z ingerencji państwa, a także innych podmiotów. W razie takiej ingerencji naruszony w swej  wolności pracownik może poszukiwać ochrony prawnej. W razie ograniczenia, czy wkroczenia w sferę zastrzeżonej wolności (bez stosownego upoważnienia konstytucyjnego) przez ustawodawcę zwykłego, ingerencję taką należy uznać za działanie contra legem, traktując odnośne unormowania ustawowe za sprzeczne z Konstytucją i tym samym nie wiążące, przyznając jednocześnie pierwszeństwo przepisom konstytucyjnym.

W mniejszym zakresie do bezpośredniego stosowania nadają się przepisy Konstytucji, które stanowią określone prawa pracownicze. To właśnie w odniesieniu do nich częściej mamy do czynienia z klauzulą przewidzianą w art. 8 KRP zwrotem chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Kluczowym jest tu art. 81 Konstytucji, który przesądza, iż większość konstytucyjnych praw pracowniczych nie może być stosowanych bezpośrednio. Problem ten będzie przedmiotem szczegółowych rozważań w dalszej części tej pracy magisterskiej.

Zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji ma zasadnicze znaczenie dla określenia jej miejsca w systemie źródeł prawa. Konstytucja nie jest bowiem jedynie dokumentem określającym ogólne kierunki działalności państwa ani zbiorem deklaracji politycznych wymagających każdorazowo rozwinięcia przez ustawodawcę zwykłego. Jest aktem normatywnym zawierającym normy prawne, które mogą stanowić podstawę działania organów władzy publicznej, w tym sądów. Wynika z tego obowiązek uwzględniania norm konstytucyjnych przy rozstrzyganiu konkretnych spraw, a także przy dokonywaniu wykładni przepisów ustawowych.

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji może przyjmować różne postacie. Najbardziej wyrazistą z nich jest sytuacja, w której przepis konstytucyjny samodzielnie staje się podstawą rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Jest to możliwe przede wszystkim wtedy, gdy norma konstytucyjna została sformułowana w sposób wystarczająco precyzyjny i nie wymaga dodatkowego rozwinięcia ustawowego. Sąd lub inny organ może w takim przypadku ustalić treść określonego prawa lub obowiązku bez konieczności odwoływania się do przepisu niższego rzędu.

Nie zawsze jednak bezpośrednie stosowanie Konstytucji oznacza samodzielne oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na jej przepisie. Znacznie częściej Konstytucja jest stosowana łącznie z regulacją ustawową. Organ rozstrzygający sprawę uwzględnia wtedy zarówno przepisy ustawy, jak i normy konstytucyjne, które wpływają na sposób rozumienia regulacji ustawowej. Takie współstosowanie Konstytucji i ustaw ma ogromne znaczenie praktyczne, ponieważ znaczna część konstytucyjnych praw i zasad została rozwinięta w ustawodawstwie zwykłym.

Z bezpośrednim stosowaniem Konstytucji ściśle związana jest wykładnia prokonstytucyjna. Jeżeli przepis ustawy można rozumieć na kilka sposobów, organ stosujący prawo powinien w miarę możliwości przyjąć takie jego rozumienie, które pozostaje zgodne z wartościami i normami konstytucyjnymi. Konstytucja pełni więc funkcję wzorca interpretacyjnego dla całego systemu prawa. Jej znaczenie ujawnia się nie tylko wtedy, gdy organ bezpośrednio powołuje konkretny artykuł ustawy zasadniczej jako podstawę rozstrzygnięcia, lecz także podczas interpretacji przepisów niższej rangi.

Takie podejście jest konsekwencją zasady nadrzędności Konstytucji. Skoro jest ona najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, pozostałe elementy systemu prawnego powinny być interpretowane w sposób zapewniający ich możliwie pełną zgodność z normami konstytucyjnymi. Wykładnia przepisu ustawowego prowadząca do wyniku sprzecznego z jednoznaczną normą Konstytucji nie powinna być przyjmowana, jeżeli możliwe jest inne, zgodne z Konstytucją rozumienie tego przepisu. Zasada bezpośredniego stosowania ustawy zasadniczej oddziałuje zatem na cały proces stosowania prawa.

Szczególna odpowiedzialność w tym zakresie spoczywa na sądach. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu podlegają Konstytucji oraz ustawom. Konstytucja nie jest zatem dla sądu aktem odległym, którego znaczenie ujawnia się wyłącznie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Powinna być uwzględniana w zwykłej działalności orzeczniczej przy ustalaniu podstawy rozstrzygnięcia, interpretowaniu przepisów oraz ochronie praw i wolności jednostki.

Problem staje się bardziej skomplikowany w sytuacji, gdy sąd dostrzega sprzeczność pomiędzy przepisem ustawy a normą konstytucyjną. W takim przypadku możliwe jest wykorzystanie przewidzianych przez Konstytucję mechanizmów kontroli konstytucyjności prawa. Sąd może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, jeżeli od odpowiedzi na pytanie o zgodność aktu normatywnego z Konstytucją zależy rozstrzygnięcie toczącej się przed nim sprawy. Mechanizm ten umożliwia połączenie samodzielności sądu w rozpoznawaniu konkretnej sprawy z kompetencją Trybunału do kontroli konstytucyjności aktów normatywnych.

W doktrynie i orzecznictwie pojawia się jednocześnie problem dopuszczalności odmowy zastosowania przez sąd przepisu ustawy, który w jego ocenie pozostaje w oczywistej sprzeczności z Konstytucją. Zagadnienie to wywołuje spory wynikające z konieczności pogodzenia kilku norm konstytucyjnych. Z jednej strony Konstytucja jest najwyższym prawem i ma być stosowana bezpośrednio, z drugiej zaś Konstytucja przyznaje Trybunałowi Konstytucyjnemu kompetencję do orzekania o zgodności ustaw z ustawą zasadniczą. Z tego powodu możliwość pominięcia przepisu ustawowego przez sąd należy traktować jako problem wymagający szczególnie ostrożnego podejścia, a nie jako automatyczną konsekwencję art. 8 ust. 2.

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji ma wyjątkowo duże znaczenie w zakresie ochrony praw i wolności człowieka. Przepisy rozdziału II Konstytucji nie są bowiem wyłącznie deklaracją wartości aprobowanych przez państwo. Wyznaczają one sytuację prawną jednostki i nakładają na organy władzy publicznej obowiązek respektowania konstytucyjnie chronionej sfery wolności. W wielu przypadkach jednostka może powoływać się na konkretną normę konstytucyjną, domagając się uwzględnienia jej podczas rozstrzygania sprawy.

Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku klasycznych wolności. Ich konstrukcja opiera się na wyznaczeniu obszaru, w który państwo nie może ingerować bez odpowiedniej podstawy prawnej i konstytucyjnego uzasadnienia. W przypadku naruszenia takiej wolności jednostka może oczekiwać ochrony ze strony właściwych organów. Konstytucyjna regulacja staje się wówczas bezpośrednim punktem odniesienia dla oceny, czy działanie władzy publicznej było dopuszczalne.

Bezpośrednie stosowanie praw konstytucyjnych nie oznacza jednak ich absolutnego charakteru. Konstytucja sama przewiduje możliwość ograniczania niektórych praw i wolności, ale określa warunki, jakie muszą zostać przy tym zachowane. Szczególne znaczenie ma zasada proporcjonalności. Ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne dla ochrony określonych wartości, takich jak bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, środowisko, zdrowie, moralność publiczna albo wolności i prawa innych osób. Ograniczenia nie mogą przy tym naruszać istoty danego prawa lub wolności.

Z punktu widzenia praw pracowniczych istotne jest rozróżnienie poszczególnych norm znajdujących się w Konstytucji. Nie wszystkie mają taką samą konstrukcję i nie wszystkie mogą być w takim samym stopniu podstawą indywidualnego roszczenia. Przykładem prawa o stosunkowo silnie określonym konstytucyjnym charakterze jest wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Konstytucja dopuszcza wyjątki od tej zasady, ale muszą one zostać określone w ustawie. W takim przypadku norma konstytucyjna wyznacza bezpośrednią granicę działania ustawodawcy i organów stosujących prawo.

Istotne znaczenie ma również konstytucyjna wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz organizacjach pracodawców. Konstytucja gwarantuje także związkom zawodowym i pracodawcom oraz ich organizacjom prawo do rokowań, zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień. Regulacje te mają bezpośrednie znaczenie dla kształtowania zbiorowych stosunków pracy i stanowią konstytucyjne podstawy autonomii partnerów społecznych.

Inaczej skonstruowana została część praw o charakterze socjalnym. Artykuł 81 Konstytucji wskazuje określone prawa, których można dochodzić jedynie w granicach określonych w ustawie. Dotyczy to między innymi niektórych uprawnień związanych z zatrudnieniem, bezpieczeństwem i higieną pracy, wypoczynkiem, pomocą osobom z niepełnosprawnościami czy polityką mieszkaniową. W takich przypadkach przepis konstytucyjny wyznacza kierunek działania ustawodawcy oraz standard, który powinien zostać urzeczywistniony, natomiast szczegółowy zakres indywidualnych uprawnień określa ustawa.

Nie oznacza to, że przepisy objęte art. 81 pozbawione są znaczenia prawnego. Nadal wiążą ustawodawcę i inne organy władzy publicznej, wpływają na interpretację ustaw oraz stanowią wzorzec oceny działalności państwa. Ograniczona jest natomiast możliwość skonstruowania wyłącznie na ich podstawie konkretnego roszczenia, którego treść nie została wcześniej określona przez ustawodawcę. Rozróżnienie to ma bardzo duże znaczenie przy analizowaniu praktycznych skutków zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji.

Na przykład konstytucyjne prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest następnie konkretyzowane w przepisach prawa pracy. Dopiero regulacja ustawowa określa szczegółowe obowiązki pracodawcy, uprawnienia pracownika oraz sposoby ich egzekwowania. Nie oznacza to jednak, że norma konstytucyjna staje się zbędna. Jest ona podstawowym wzorcem, zgodnie z którym powinno być tworzone i interpretowane ustawodawstwo zwykłe dotyczące bezpieczeństwa pracy.

Podobna sytuacja występuje w odniesieniu do prawa pracownika do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów. Konstytucja ustanawia podstawową gwarancję, natomiast jej praktyczne rozwinięcie znajduje się przede wszystkim w Kodeksie pracy i innych ustawach. Bez przepisów ustawowych nie sposób byłoby ustalić wszystkich szczegółowych elementów tego uprawnienia, takich jak wymiar urlopu, sposób jego obliczania czy zasady udzielania.

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji powinno być zatem rozumiane szerzej niż tylko jako możliwość wydania orzeczenia wyłącznie na podstawie jednego jej przepisu. Obejmuje ono również współstosowanie Konstytucji z ustawami, wykładnię prawa w zgodzie z ustawą zasadniczą, uwzględnianie konstytucyjnych wartości podczas rozstrzygania kolizji norm oraz ochronę jednostki przed działaniami władz publicznych naruszającymi konstytucyjne standardy.

Znaczenie omawianej zasady wykracza przy tym poza działalność sądów. Adresatami norm konstytucyjnych są również organy administracji publicznej oraz inne organy władzy państwowej. Podejmując decyzje dotyczące konkretnych osób, powinny one działać z poszanowaniem praw i wolności zagwarantowanych w Konstytucji. Organ administracji nie może traktować ustawy zasadniczej jako aktu skierowanego jedynie do parlamentu i sądów konstytucyjnych.

Szczególne znaczenie ma to w przypadkach, w których przepisy ustawowe pozostawiają organowi pewien zakres uznania. Swoboda podejmowania decyzji nie oznacza bowiem dowolności. Organ powinien korzystać ze swoich kompetencji w sposób zgodny z zasadami konstytucyjnymi, w tym zasadą równości, proporcjonalności, ochrony praw jednostki i zasadą demokratycznego państwa prawnego. Konstytucja może więc wpływać na sposób zastosowania przepisu nawet wtedy, gdy sama nie stanowi jedynej podstawy decyzji.

Zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji wzmacnia także jej praktyczną nadrzędność. Samo stwierdzenie, że Konstytucja jest najwyższym prawem, miałoby ograniczone znaczenie, gdyby organy stosujące prawo nie musiały uwzględniać jej w konkretnych sprawach. Artykuł 8 ust. 2 sprawia, że nadrzędność ustawy zasadniczej nie ogranicza się do abstrakcyjnej hierarchii źródeł prawa, lecz powinna być widoczna w codziennym funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości i administracji.

Ma to szczególne znaczenie dla obywatela. Jednostka może odwoływać się do norm konstytucyjnych, wskazując, że sposób zastosowania określonego przepisu ustawowego prowadziłby do naruszenia jej konstytucyjnych praw. Nie oznacza to oczywiście, że każde powołanie przepisu Konstytucji prowadzi automatycznie do powstania określonego roszczenia. Konieczne jest każdorazowe ustalenie charakteru danej normy, stopnia jej precyzji oraz tego, czy Konstytucja uzależnia możliwość dochodzenia danego prawa od regulacji ustawowej.

Zasadę bezpośredniego stosowania należy więc analizować razem z pozostałymi postanowieniami ustawy zasadniczej. Art. 8 ust. 2 ustanawia regułę ogólną, jednak sama Konstytucja przewiduje od niej wyjątki oraz posługuje się normami o różnym stopniu szczegółowości. Niektóre przepisy mogą bez większych trudności stanowić samodzielną podstawę rozstrzygnięcia, inne wymagają współstosowania z ustawą, a jeszcze inne określają przede wszystkim obowiązki ustawodawcy i cele prowadzonej przez państwo polityki.

Z punktu widzenia praw pracowniczych takie rozróżnienie ma szczególne znaczenie. Konstytucja zawiera zarówno wolności i prawa nadające się do stosunkowo bezpośredniego wykorzystania w procesie stosowania prawa, jak i prawa, których treść została pozostawiona w znacznej mierze do sprecyzowania ustawodawcy. Ocena konkretnego uprawnienia pracownika wymaga zatem nie tylko stwierdzenia, że zostało ono wymienione w Konstytucji, ale również ustalenia sposobu jego konstytucyjnego ukształtowania.

Ostatecznie zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji stanowi jeden z najważniejszych mechanizmów zapewniających jej rzeczywistą nadrzędność w systemie prawnym. Powoduje, że ustawa zasadnicza przestaje być jedynie punktem odniesienia dla działalności ustawodawczej, a staje się rzeczywistym elementem procesu stosowania prawa. Organy władzy publicznej powinny uwzględniać jej normy w konkretnych sprawach, sądy powinny interpretować ustawodawstwo w świetle wartości konstytucyjnych, natomiast jednostka może odwoływać się do konstytucyjnych gwarancji w celu ochrony swojej sytuacji prawnej.

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji jest tym samym jednym z instrumentów urzeczywistniania idei demokratycznego państwa prawnego. Pozwala przenieść konstytucyjne prawa i wolności ze sfery ogólnych deklaracji do praktyki funkcjonowania organów państwowych. Szczególnie istotne jest to w stosunkach pracy, w których Konstytucja ustanawia podstawowe standardy ochrony pracownika, wolności pracy, działalności związkowej oraz bezpieczeństwa i godności człowieka wykonującego pracę. Zakres bezpośredniego wykorzystania poszczególnych norm może być różny, jednak wszystkie powinny wpływać na sposób tworzenia, interpretowania i stosowania przepisów prawa pracy.