Ustawa z 12 marca 2004 roku wprowadziła dychotomiczny podział świadczeń na pieniężne i niepieniężne. Świadczenia pieniężne są popularną i najbardziej pożądaną przez beneficjentów kategorią pomocy społecznej. Przeważają wśród nich zasiłki, których przyznawaniem zajmują się ośrodki pomocy społecznej. Zgodnie z art. 36 świadczeniami z pomocy społecznej są: zasiłek stały, zasiłek okresowy, zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy, zasiłek i pożyczka na ekonomiczne usamodzielnienie, pomoc dla rodzin zastępczych, pomoc na usamodzielnienie oraz na kontynuowanie nauki, świadczenie pieniężne na utrzymanie i pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego dla uchodźców.
Pod rządami ustawy o pomocy społecznej z 2004 roku zasiłek stały ma charakter obligatoryjny. Wynika on z kazuistycznej regulacji prawnej i jest potwierdzony orzecznictwem.[1]
W myśl postanowień art. 37 zasiłek stały przysługuje:
1) pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej,
2) pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.[2]
W rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za całkowicie niezdolną do pracy uznaje się osobę, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Całkowita niezdolność do pracy spowodowana niepełnosprawnością dotyczy również osób zaliczanych do I i II grupy inwalidzkiej oraz osób legitymujących się znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (art. 6 pkt 1). Ustawa o pomocy społecznej uznaje za osobę niezdolną do pracy z powodu wieku kobietę, która ukończyła 60 lat i mężczyznę, który ukończył 65 lat (art. 6 pkt 7).
Ponadto przyznanie zasiłku stałego wymaga spełnienia określonego w ustawie kryterium dochodowego. W przypadku osoby samotnie gospodarującej jest to różnica między kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej a dochodem tej osoby, z tym że kwota zasiłku nie może być wyższa niż 444 zł miesięcznie. W przypadku osoby w rodzinie jest to różnica między kryterium dochodowym w rodzinie a dochodem na osobę w rodzinie. Kwota zasiłku stałego nie może być niższa niż 30 zł miesięcznie. Zasiłku stałego nie można łączyć z rentą socjalną, świadczeniem pielęgnacyjnym lub dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania.[3]
Kolejnym świadczeniem jest zasiłek okresowy. Zgodnie z art. 38 ust. 1 zasiłek okresowy przysługuje ze względu na szczególne okoliczności, a w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, możliwość nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (477 zł) i rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny (351 zł). W przypadku osoby samotnie gospodarującej, zasiłek okresowy ustala się, do wysokości różnicy między kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej a dochodem tej osoby, z tym że kwota zasiłku nie może być wyższa niż 418 zł miesięcznie. Gdy chodzi o rodzinę, zasiłek okresowy ustala się, do wysokości różnicy między kryterium dochodowym rodziny a dochodem tej rodziny. Docelowo kwota zasiłku ustalona, zgodnie z powyższymi zasadami, nie może być niższa niż 50% różnicy między: kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej a dochodem tej osoby oraz kryterium dochodowym rodziny a dochodem tej rodziny. Kwota zasiłku nie może być niższa niż 20 zł miesięcznie. Jak wynika z nazwy zasiłku, jest on przyznawany na czas określony. Okres, na jaki jest przyznawany zasiłek okresowy, ustala ośrodek pomocy społecznej na podstawie sprawy (38 ust. 2). Rada gminy, w drodze uchwały, może podwyższyć minimalne kwoty zasiłku okresowego.[4]
W celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany kolejny zasiłek, zasiłek celowy. Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Zasiłek celowy może być przyznany także w formie biletu kredytowego. O zasiłek celowy mogą ubiegać się także osoby bezdomne i niemające dochodu oraz możliwości uzyskania świadczeń na podstawie przepisów o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, na pokrycie części lub całości wydatków na świadczenia zdrowotne (art. 39).
Wyjątkową sytuację przyznania zasiłku celowego ustawodawca przewidział w art. 40 ustawy. Zasiłek celowy może być przyznany osobie albo rodzinie, które poniosły straty w wyniku zdarzenia losowego i klęski żywiołowej lub ekologicznej. Świadczenie to jest niezależne od dochodów osób i rodzin poszkodowanych i może być przyznane bezzwrotnie.[5]
Szczególnego rodzaju zasiłek celowy przewiduje art. 41 ustawy. Jest to bezzwrotny, specjalny zasiłek celowy przyznawany osobom lub rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Podmioty te, mimo przekroczenia kryterium dochodowego, mogą również otrzymać zasiłek celowy, okresowy, lub pomoc rzeczową, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową.[6]
Następnymi świadczeniami pieniężnymi są zasiłek i pożyczka na ekonomiczne usamodzielnienie. Pomoc ta może być przyznana przez gminę w formie pieniężnej w formie jednorazowego zasiłku celowego lub nieoprocentowanej pożyczki osobie albo rodzinie. Warunki udzielenia i spłaty pożyczki oraz jej zabezpieczenia są określane w umowie z gminą. W razie przyznania pożyczki ustawodawca nie zwalnia z obowiązku wydania rozstrzygnięcia w formie decyzji administracyjnej. Należy zatem przyjąć, że zawarcie umowy powinno poprzedzić wydanie stosownej decyzji przez organ przyznający pożyczkę. Pożyczka może być umorzona w całości lub w części, jeżeli przyczyni się to do szybszego osiągnięcia celów pomocy społecznej. Pomoc w formie rzeczowej następuje przez udostępnienie maszyn i narzędzi pracy stwarzających możliwość zorganizowania własnego warsztatu pracy oraz urządzeń ułatwiających pracę niepełnosprawnym. Przedmioty te mogą być udostępnione na podstawie umowy użyczenia. Podstawą odmowy przyznania lub ograniczenia rozmiarów pomocy na ekonomiczne usamodzielnienie może być uchylanie się przez osobę lub rodzinę ubiegającą się o pomoc od podjęcia odpowiedniej pracy w rozumieniu przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z 2004 r. Ponadto pomoc w celu ekonomicznym nie przysługuje, jeżeli osoba lub rodzina otrzymała już pomoc na ten cel z innego źródła. Ww. sprawach, gmina współdziała z powiatowym urzędem pracy. Ustalenie wysokości zasiłku na ekonomiczne usamodzielnienie, szczegółowe warunki i tryb przyznania i zwrotu tego zasiłku określa, w drodze uchwały, rada gminy (art. 43).[7]
Następna forma świadczenia pieniężnego to pomoc dla rodzin zastępczych. Generalnie pomoc społeczna kierowana jest do pojedynczych osób i rodzin. Ponadto ustawodawca wyróżnił świadczenia, skierowane do rodziny zastępczej. Rodzinom tym udziela się wsparcia finansowego na częściowe pokrycie kosztów utrzymania umieszczonych w nich dzieci (art. 78 ust. 1). Wysokość świadczenia jest ustalana od wskazanej przez ustawodawcę ustawie kwoty podstawowej, która aktualnie wynosi 1647 zł. Pomoc pieniężna udzielana jest w wysokości 40% podstawy pomniejszonej o kwotę odpowiadającą 50% dochodu dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej. Ustalone świadczenie nie może być mniejsze niż 10% podstawy. Starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania rodziny zastępczej może udzielić tej rodzinie pomocy pieniężnej w wysokości wyższej niż 40% ustawy, pomniejszonej o kwotę odpowiadającą 50% dochodu dziecka, niemniej jednak niż 10% podstawy, nieprzekraczającej 80% podstawy, pomniejszonej o kwotę odpowiadającą 50% dochodu dziecka, nie mniej niż 20% podstawy, uwzględniając: wiek dziecka, stan zdrowia dziecka, niedostosowanie społeczne dziecka, jeżeli wykazuje ono przejawy demoralizacji w rozumieniu przepisów ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Ponadto starosta, ze względu na przyjęcie dziecka do rodziny zastępczej może przyznać jednorazowe świadczenie na zaspokojenie niezbędnych potrzeb dziecka w wysokości do 150%. Rodzina zastępcza może zrezygnować z przysługującej pomocy pieniężnej. Pomoc ta może być także zamieniona na świadczenia niepieniężne, jeżeli będzie marnotrawiona lub wykorzystywana niezgodnie z przeznaczeniem.[8]
Kolejne świadczenie z pomocy społecznej o charakterze pieniężnym to pomoc na usamodzielnienie oraz kontynuację nauki. Pomoc ta jest kierowana do wychowanków rodzin zastępczych oraz innych osób objętych programem usamodzielnienia, które osiągnęły pełnoletność w rodzinie zastępczej i innych opuszczających różne placówki opiekuńczo – wychowawcze typu rodzinnego i socjalizującego, domy pomocy społecznej dla dzieci i kobiet w ciąży, schroniska dla nieletnich, specjalne ośrodki szkolno – wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze i zakłady poprawcze (art. 88 ust. 1). Celem pomocy jest usamodzielnienie życiowe tych osób i ich integracja ze środowiskiem przez pracę socjalną. Ponadto osoby te mogą otrzymać pomoc pieniężną na: zagospodarowanie – w formie rzeczowej, usamodzielnienie, kontynuowanie nauki oraz w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, w tym w mieszkaniu chronionym i uzyskaniu zatrudnienia. Przyznanie pomocy na usamodzielnienie i kontynuację nauki wymaga spełnienia określonych w ustawie przesłanek. Po pierwsze, osoba usamodzielniana musi zobowiązać się do realizacji indywidualnego programu opracowanego wspólnie z opiekunem i zatwierdzonego przez kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie (art. 88 ust. 6). Po drugie, pomoc należy się osobie usamodzielnianej, która przebywała w rodzinie zastępczej, placówce opiekuńczo – wychowawczej, domu pomocy społecznej, schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym, w specjalnym ośrodku szkolno – wychowawczym albo młodzieżowym ośrodku wychowawczym co najmniej rok. Ponadto pomoc, o której mowa powyżej przysługuje osobie usamodzielnianej opuszczającej dom pomocy społecznej albo specjalny ośrodek szkolno – wychowawczy w przypadku, gdy osoba ta jest zdolna do samodzielnej egzystencji. Nadto osobom, które opuszczają dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, jeżeli bezpośrednio przed przyjęciem do takiego domu przebywała co najmniej rok w rodzinie zastępczej, w placówce opiekuńczo – wychowawczej zapewniającej całodobową opiekę, w domu pomocy społecznej, w schronisku dla nieletnich, w zakładzie poprawczym, w specjalnym ośrodku szkolno – wychowawczym albo w młodzieżowym ośrodku wychowawczym (art. 88 ust. 2 – 5).
Wysokość pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki i pomocy pieniężnej na usamodzielnienie oraz wartości pomocy na zagospodarowanie w formie rzeczowej, zgodnie z art. 89 ust. 1 ustala się od kwoty podstawy. Pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki w wysokości 30% podstawy miesięcznie przysługuje osobie usamodzielnianej kontynuującej naukę w gimnazjum, szkole ponadpodstawowej, niż szkole ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej. Powyższą pomoc przyznaje się na czas nauki, do czasu jej ukończenia, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez osobę usamodzielnioną 25 lat. Pomoc ta, przysługuje także osobie pełnoletniej nieopuszczającej placówki opiekuńczo – wychowawczej, przebywającej w tej placówce na zasadach określonych przez starostę, kontynuującej naukę po ukończeniu szkoły, w której rozpoczęła szkołę przed osiągnięciem pełnoletniości (89 ust. 2 – 4). Obok powyższych przesłanek uzasadniających przyznanie pomocy ustawa określa wymagania dotyczące dochodu. Pomoc taka przysługuje osobie usamodzielnionej: samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza 200% kwoty kryterium dochodowego na osobę samotnie gospodarującą; rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza 200% kwoty kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W przypadku, gdy osoba usamodzielniana kontynuuje naukę, pomoc pieniężną na usamodzielnianie wypłaca się po ukończeniu nauki (art. 89 ust. 5 – 6).[9]
Ustawa przewiduje także sytuacje, w których pomoc nie przysługuje lub można ją zawiesić. Przyznanie pomocy pieniężnej na usamodzielnianie i pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki można odmówić w przypadku, gdy: istnieje uzasadnione przypuszczenie, że pomoc pieniężna zostanie wykorzystana niezgodnie z celem, na jaki została przyznana; osoba usamodzielniana przed osiągnięciem pełnoletności opuściła samowolnie rodzinę zastępczą, placówkę opiekuńczo – wychowawczą typu rodzinnego i socjalizującego, dom pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży lub schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, specjalny ośrodek szkolno – wychowawczy lub młodzieżowy ośrodek wychowawczy; osoba usamodzielniana porzuci naukę umożliwiającą jej przygotowanie zawodowe i nie podejmie zatrudnienia; osoba usamodzielniana porzuci pracę i uchyla się od podjęcia proponowanego jej zatrudnienia; osoba usamodzielniana została skazana prawomocnym wyrokiem za popełnione przestępstwa z winy umyślnej (art. 89 ust. 7).
Pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki zaprzestaje się udzielać w przypadku, gdy osoba usamodzielniana: kontynuuje naukę w szkole ponadgimnazjalnej, w szkole ponadpodstawowej lub szkole wyższej, która zapewnia nieodpłatną naukę i nieodpłatne pełne utrzymanie lub bez uzasadnionych powodów zmieniła trzykrotnie na tym samym poziomie kształcenia szkołę ponadgimnazjalną i ponadpodstawową lub szkołę wyższą (art. 89 ust. 8).
Pomoc pieniężną na usamodzielnienie i pomoc pieniężną na kontynuowanie nauki można zawiesić w przypadku, gdy: wystąpiły szczególne okoliczności związane z tokiem nauki, stanem zdrowia lub zdarzeniem losowym dotyczącym osoby usamodzielnianej; nastąpiła przerwa w kontynuowaniu nauki przez osobę usamodzielnianą w okresie między ukończeniem przez nią szkoły niższego stopnia a rozpoczęciem nauki w szkole wyższego stopnia; stwierdzi się marnotrawienie przyznanej pomocy; osoba usamodzielniana nie realizuje programu usamodzielnienia (art. 89 ust. 9).[10]
Ponieważ świadczenia dotyczące specjalistycznej opieki nad rodziną i dzieckiem należą do zadań powiatu, udzielaniem pomocy społecznej na usamodzielnienie i na kontynuowanie nauki zajmuje się starosta. Jego właściwość ustala się według miejsca mieszkania dziecka (osoby usamodzielnianej), przed umieszczeniem go w rodzinie zastępczej lub innej placówce wskazanej w art. 88 ust. 1 ustawy (art. 90).[11]
I ostatni zasiłek o charakterze pieniężnym, przewidziany w ustawie o pomocy społecznej, to zasiłek dla uchodźcy. Zasiłek ten ma na celu wspieranie procesu integracji uchodźcy. Pomocy udziela się na jego wniosek złożony w terminie 14 dni od dnia uzyskania przez niego statusu uchodźcy. Wniosek obejmuje małoletnie dzieci uchodźcy oraz jego małżonkę, jeśli posiadają status uchodźcy. Pomoc, o której mowa nie przysługuje jednak uchodźcy będącemu małżonkiem obywatela Rzeczypospolitej Polskiej. Pomoc udzielana w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy obejmuje: świadczenie pieniężne na utrzymanie i pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego, w wysokości od 446 zł do 1175 zł miesięcznie na osobę; opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne określonej w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia; specjalistyczne poradnictwo. Pomocy, o której mowa, udziela starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania uchodźcy (art. 91 i 92).
Wszystkie formy wsparcia są realizowane w ramach indywidualnego programu integracji, uzgodnionego między powiatowym centrum pomocy rodzinie a uchodźcą, określającego wysokość, zakres i formy pomocy, w zależności od indywidualnej sytuacji życiowej uchodźcy i jego rodziny, zawiera także dwustronne zobowiązania. W ramach programu powiatowe centrum pomocy rodzinie zobowiązuje się m.in. do: udzielenia uchodźcy informacji dotyczącej pomocy określonej w programie oraz warunków jej wstrzymania lub odmowy udzielenia; pomocy w uzyskaniu możliwości zamieszkania, w tym w miarę możliwości w mieszkaniu chronionym; prowadzenia z uchodźcą pracy socjalnej. Natomiast uchodźca zobowiązuje się m.in. do: zameldowania się w miejscu zamieszkania; zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy w terminie ustalonym w programie oraz aktywnego poszukiwania pracy; obowiązkowego uczestnictwa w kursach języka polskiego, w przypadku gdy zachodzi taka potrzeba; przestrzegania zobowiązań przyjętych w programie.
Powiatowe centrum pomocy rodzinie przekazuje wojewodzie uzgodniony z uchodźcą program wraz z przewidywanymi kosztami jego realizacji. Wojewoda po akceptacji przedstawionego programu przekazuje środki na jego realizację (art. 93).
W razie niewypełnienia przez uchodźcę zobowiązań uzgodnionych w indywidualnym programie integracji, w szczególności braku aktywnego działania ze strony uchodźcy na rzecz jego integracji, realizacja pomocy może zostać ograniczona lub wstrzymana (art. 95).[12]
[1] Wyrok NSA z dnia 28 listopada 2002 r., I SA 1235/02, Casus 2003, nr 27, s. 22.
[2] Ustawa o pomocy społecznej.
[3] Tamże. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy…, 139 – 140.
[4] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 140 – 141.
[5] ustawa o pomocy społecznej.; tamże, s. 141 – 142.
[6] ustawa o pomocy społecznej.; tamże, s. 142 – 143.
[7] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 143 – 144.
[8] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 183 – 184.
[9] ustawa o pomocy społeczne. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy …, s. 184.
[10] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy …, s. 185.
[11] ustawa o pomocy społecznej. Por. tamże.
[12] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy …, s. 144 – 145.