Kiedy Polska przyjmowała w 1994 r. postanowienia Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego[1] było już oczywiste, że jej główne założenia, jak uznanie społeczności lokalnych za zasadniczą podstawę ustroju demokratycznego i prawo obywateli do uczestnictwa w kierowaniu sprawami publicznymi należą do niekwestionowanych zasad ustrojowych III Rzeczypospolitej.
Zgodnie z brzmieniem ustępu 2 art. 7 Karta stawia przed swymi sygnatariuszami wymaganie aby status przedstawicieli wybieranych do władz lokalnych zapewniał swobodne wykonywanie ich mandatu. Służyć temu ma wyrównanie finansowe przysługujące przedstawicielom lokalnych społeczności odpowiednie do kosztów poniesionych w związku z wykonywaniem mandatu. Karta obejmuje tu zarówno wyrównanie finansowe za utracone zyski jak również wynagrodzenie za wykonaną pracę oraz odpowiednie ubezpieczenie społeczne. Bardzo ważnym postanowieniem Karty jest ustawowy wymóg określenia funkcji i działań nie dających się pogodzić z mandatem przedstawiciela wybranego do władz lokalnych.
Polskie przepisy dotyczące wykonywania mandatu radnego, gminnego czy wojewódzkiego z mniejszą lub większą konsekwencją starają się zadośćuczynić tym wymogom. Uprawnienia radnych są określone w przepisach ustawy o samorządzie terytorialnym oraz innych ustaw. Ich dookreślenie ma miejsce w odpowiednich zapisach w statucie gminy i regulaminach uchwalanych przez radę gminy. Niebagatelne znaczenie mają również te uprawnienia, których źródłem jest niesformalizowany bardzo często zwyczaj. Nie oznacza to jednak, że ukształtowany w danej gminie zwyczaj może poszerzać bądź zawężać te uprawnienia. W drodze pozaustawowej można jedynie konkretyzować ich formy i zasady wykonywania.
Uprawnienia wynikające z art. 25 ustawy samorządowej
Podstawowe uprawnienia przysługujące radnemu określone zostały w art. 25 ustawy samorządowej. Należą do nich:
- ochrona stosunku pracy radnego,
- zobowiązanie pracodawców do zwalniania radnych od pracy zawodowej w celu umożliwienia im brania udziału w pracach organów gminy,
- przyznanie radnym diet i pokrycie kosztów podróży służbowych,
- przyznanie radnym ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.
Uprawnienia radnego stanowią istotny element systemu samorządu terytorialnego, ponieważ umożliwiają przedstawicielom społeczności lokalnej skuteczne uczestniczenie w wykonywaniu zadań publicznych. Ich zakres wynika przede wszystkim z ustaw regulujących funkcjonowanie poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego, a także z przepisów określających organizację i tryb pracy organów stanowiących. Szczególne znaczenie mają w tym zakresie przepisy ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, które określają zarówno prawa przysługujące radnym, jak również obowiązki i ograniczenia związane ze sprawowaniem mandatu. Ustawodawca przyjął rozwiązania mające zapewnić radnym odpowiednią niezależność, możliwość pozyskiwania informacji oraz ochronę przed nieuzasadnionymi działaniami mogącymi utrudniać wykonywanie powierzonych im funkcji.
Jednym z podstawowych uprawnień radnego jest możliwość aktywnego uczestniczenia w pracach rady gminy oraz jej komisji. Radny bierze udział w podejmowaniu uchwał dotyczących najważniejszych spraw wspólnoty samorządowej, w tym gospodarki finansowej, zagospodarowania przestrzennego, organizacji usług publicznych oraz kierunków rozwoju lokalnego. Uczestnictwo w posiedzeniach umożliwia przedstawianie stanowisk, zgłaszanie propozycji i udział w dyskusjach dotyczących projektowanych rozstrzygnięć. Szczególnie istotne znaczenie ma praca w komisjach rady, które zajmują się szczegółowym analizowaniem określonych zagadnień i przygotowywaniem opinii. Należy jednocześnie podkreślić, że udział w pracach rady i jej komisji stanowi nie tylko uprawnienie, lecz również ustawowy obowiązek radnego. Wynika to bezpośrednio z art. 24 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym.
Istotną gwarancją skutecznego wykonywania mandatu jest prawo dostępu do informacji i materiałów dotyczących działalności jednostki samorządowej. Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym radny może uzyskiwać informacje i materiały, korzystać z dostępu do pomieszczeń, w których są one przechowywane, oraz zapoznawać się z działalnością urzędu gminy i określonych jednostek organizacyjnych. Uprawnienie to obejmuje również wskazane w ustawie podmioty gospodarcze powiązane z gminą. Dostęp do dokumentacji pozwala radnym analizować prawidłowość gospodarowania środkami publicznymi, oceniać realizację inwestycji oraz kontrolować wykonywanie zadań należących do kompetencji samorządu. Nie ma on jednak charakteru nieograniczonego, ponieważ jego realizacja musi uwzględniać ochronę dóbr osobistych innych osób oraz przepisy dotyczące tajemnic prawnie chronionych.
Ważnym instrumentem umożliwiającym radnym sprawowanie funkcji kontrolnej jest prawo kierowania interpelacji i zapytań do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Interpelacje dotyczą spraw o istotnym znaczeniu dla gminy, natomiast zapytania odnoszą się przede wszystkim do aktualnych problemów oraz potrzeby uzyskania informacji o konkretnych okolicznościach. Zgodnie z obowiązującymi przepisami interpelacje i zapytania składane są na piśmie do przewodniczącego rady, który przekazuje je organowi wykonawczemu. Odpowiedź powinna zostać udzielona w terminie czternastu dni od otrzymania interpelacji lub zapytania. Ustawodawca przewidział również obowiązek publikowania ich treści wraz z odpowiedziami, co zwiększa przejrzystość funkcjonowania administracji samorządowej. Dzięki temu mieszkańcy mogą zapoznawać się z problemami podejmowanymi przez swoich przedstawicieli oraz sposobem reagowania władz lokalnych.
Szczególne znaczenie wśród uprawnień radnego zajmuje ochrona trwałości stosunku pracy. Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym rozwiązanie stosunku pracy z radnym wymaga uprzedniej zgody rady gminy, której jest członkiem. Rada ma obowiązek odmówić udzielenia zgody, jeżeli przyczyną rozwiązania stosunku pracy są okoliczności związane z wykonywaniem mandatu. Regulacja ta ma przeciwdziałać wywieraniu nacisków na radnych za pośrednictwem ich pracodawców oraz zapewniać swobodę podejmowania decyzji w sprawach publicznych. Ochrona ta nie oznacza jednak całkowitego zakazu rozwiązania stosunku pracy z radnym. Ustawodawca dopuszcza taką możliwość po spełnieniu określonych wymagań proceduralnych. Istotne jest zatem rozróżnienie pomiędzy ochroną przed nieuzasadnionym zwolnieniem a bezwzględną gwarancją dalszego zatrudnienia.
Uzupełnieniem ochrony stosunku pracy jest obowiązek zwalniania radnego od wykonywania pracy zawodowej w celu umożliwienia mu uczestniczenia w pracach organów gminy. Rozwiązanie to pozwala godzić obowiązki wynikające z zatrudnienia z działalnością publiczną. Ma ono szczególne znaczenie dla radnych, którzy wykonują mandat równolegle z codzienną aktywnością zawodową. Przepisy zapewniają możliwość uzyskania zwolnienia od pracy, nie ustanawiają jednak ogólnego obowiązku zachowania wynagrodzenia za czas takiego zwolnienia. Odrębny charakter mają diety przysługujące radnym na zasadach ustalanych przez radę gminy. Ich wysokość podlega ograniczeniom ustawowym i zależy między innymi od liczby mieszkańców gminy oraz funkcji pełnionych przez poszczególnych radnych. System diet służy rekompensowaniu obciążeń związanych z wykonywaniem mandatu, nie powinien natomiast być utożsamiany z wynagrodzeniem wynikającym ze stosunku pracy.
Istotnym elementem statusu prawnego radnego jest również ochrona przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych. Na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym radny korzysta z tej ochrony w związku z wykonywaniem mandatu. Oznacza to, że określone zachowania skierowane przeciwko radnemu podczas pełnienia obowiązków publicznych mogą podlegać szczególnej ocenie na gruncie prawa karnego. Regulacja ta służy ochronie prawidłowego funkcjonowania organów samorządu terytorialnego i zapewnieniu przedstawicielom mieszkańców możliwości wykonywania powierzonych im zadań bez bezprawnych nacisków. Jednocześnie status radnego nie zapewnia mu immunitetu ani nie wyłącza odpowiedzialności prawnej za podejmowane działania. Osoba sprawująca mandat pozostaje zobowiązana do przestrzegania obowiązujących przepisów oraz zasad wynikających z pełnienia funkcji publicznej.
Uprawnienia radnego pozostają ściśle związane z ograniczeniami mającymi zapobiegać konfliktom interesów i wykorzystywaniu mandatu do osiągania korzyści prywatnych. Przepisy ustawy o samorządzie gminnym przewidują między innymi zakaz udziału radnego w głosowaniu dotyczącym jego interesu prawnego. Ustawodawca wprowadził również ograniczenia dotyczące zatrudnienia w urzędzie gminy oraz prowadzenia działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat. Ważnym instrumentem zapewniania przejrzystości życia publicznego jest obowiązek składania oświadczeń majątkowych. Rozwiązania te mają ograniczać możliwość występowania sytuacji, w których interes osobisty radnego mógłby pozostawać w sprzeczności z dobrem wspólnoty samorządowej.
Na szczególną uwagę zasługuje również charakter mandatu radnego, który opiera się na zasadzie reprezentowania interesów całej wspólnoty samorządowej. Zgodnie z art. 23 ustawy o samorządzie gminnym radny powinien utrzymywać stałą więź z mieszkańcami oraz ich organizacjami, przyjmować zgłaszane postulaty i przedstawiać je właściwym organom do rozpatrzenia. Nie jest jednak związany instrukcjami wyborców, co oznacza, że podejmując rozstrzygnięcia, powinien kierować się własną oceną spraw publicznych oraz dobrem gminy. Takie rozwiązanie zapewnia samodzielność wykonywania mandatu, a jednocześnie nakłada na radnego odpowiedzialność za podejmowane decyzje. Skuteczność działalności radnego zależy zatem nie tylko od formalnego zakresu przysługujących mu uprawnień, lecz również od jego zaangażowania, znajomości problemów lokalnych i umiejętności współpracy z mieszkańcami oraz pozostałymi organami samorządu terytorialnego.
[1] Europejska Karta Samorządu Terytorialnego, sporządzona w Strasburgu dnia 15 października 1985 r. (Dz. U. Nr 124, poz. 607 z dnia 25 listopada 1994 r.)