rozdział pracy dyplomowej
1. Historia powiatu.
Pierwsza wzmianka o Powiecie Radomszczańskim pochodzi z 1243r.W 1266r. Książe sieradzki Leszek Czarny nadał osadzie prawa miejskie, a w XIV wieku został utworzony Powiat Radomszczański. Radomsko i jego okolice zapisały się na kartach historii jako miejsca ważnych decyzji związanych z losami całego kraju. Jedna z nich dotyczyła niedopuszczenia do koronacji, a tym samym objęcia władzy przez Zygmunta Luksemburczyka, inna elekcji Jadwigi na tron Polski.
Wiek XIX przyniósł dla powiatu poważne zmiany gospodarcze i demograficzne: przez miasto poprowadzono linię Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, powstały duże fabryki, huty szkła, młyny, browary, zakłady drzewne. Tradycja przemysłowa zapoczątkowana 120 lat temu przetrwała i jest kontynuowana do dziś przez istniejące zakłady przemysłowe.
Podczas II wojny światowej na terenie Powiatu Radomszczańskiego doszło do kilku znaczących bitew. Jedną z nich była bitwa pod Ewiną, podczas której partyzanci wykazali się ogromną odwagą oraz wysoką postawą patriotyczną wobec kraju.[1]
Powiat Radomszczański może się szczycić tym, iż również tutaj urodzili się wielcy zasłużeni poeci, reżyserzy, politycy czy dyrygenci min.: noblista Władysław Stanisław Reymont, bracia Tadeusz i Stanisław Różewicz, Jerzy Semkow, Henryk Siemiradzki.[2]
Powiat może pochwalić się nie tylko bogatą historią, ale również licznymi zabytkami np.: Klasztor Paulinów w Wielgomłynach, barokowy kościół pw. Św.Lamberta i Modrzewiowy kościółek pw. Św.Marii Magdaleny z 1045r. w Radomsku, Sanktuarium matki Boskiej Gidelskiej w Gidlach, pałac rodziny Potockich w wsi Maluszyn (gm.Żytno), czy grobowiec rodziny Tymowskich w Kobielach Wielkich. Powiat szczyci się także dużymi kompleksami leśnymi oraz sąsiedztwem Przedborskiego Parku Krajobrazowego, Rezerwatem Cisów. Jest tu wiele ciekawych i interesujących miejsc, gdzie historia przeplata się z urokami krajobrazu.[3]
2. Ludność.
Powiat radomszczański zamieszkuje ponad 125 tys.osób, co stanowi 5% ludności województwa łódzkiego. Około 45% ludności zamieszkuje trzy główne miasta powiatu, z których największym jest Radomsko liczące 52 tys.mieszkańców (41% ludności powiatu). Pozostałe miasta to Przedbórz, liczący około 4 tys. oraz Kamieńsk liczący około 3 tys. mieszkańców. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 87 osób na km2. Największa gęstość zaludnienia występuje w Radomsku, gdzie na 1 km2 przypada 1011 osób. Najmniej zaludnione są gminy Żytno i Masłowice, gdzie na 1 km2 przypada odpowiednio 32,2 oraz 42,1 osoby.
W strukturze ludności według wieku, podobnie jak w całym województwie łódzkim, występuje tendencja wzrostu osób w wieku nieprodukcyjnym w stosunku do osób pozostających w wieku produkcyjnym. W powiecie radomszczańskim ludność w wieku przedprodukcyjnym (przedział wiekowy 0-19 lat) stanowi blisko 30% ogółu społeczeństwa. W wieku produkcyjnym (dla kobiet 20-59 lat i mężczyzn 20-64 lata) znajduje się blisko 55%. Ponad 16% mieszkańców powiatu stanowią osoby w wieku poprodukcyjnym, do których zaliczamy kobiety powyżej 60-go i mężczyźni powyżej 65-go roku życia.
Tabela 2.3.1.Gminy Powiatu Radomszczańskiego w/g powierzchni i liczby mieszkańców 2000 r.
| Gmina | Powierzchnia (km2) |
% |
Liczba ludności |
% |
Liczba mieszkańców na 1 km2 | Kobiety na 100 mężczyzn |
Gidle |
116 | 8,0 | 7.100 | 5,6 | 61,2 | 99 |
| Przedbórz | 189,94 | 13,1 | 8.480 | 6,8 | 44,6 | 104 |
| Ładzice | 83 | 5,7 | 4.987 | 4,0 | 60,1 | 94 |
| Lgota Wielka | 63,08 | 4,4 | 4.540 | 3,6 | 72,0 | 103 |
| Kamieńsk | 95,81 | 6,6 | 6.037 | 4,8 | 63,0 | 98 |
| Wielgomłyny | 123 | 8,5 | 5.500 | 4,4 | 44,7 | 93 |
| Masłowice | 116,2 | 8,0 | 4.892 | 3,9 | 42,1 | 101 |
| Kobiele Wielkie | 104,84 | 7,3 | 4.756 | 3,8 | 45,4 | 102 |
| Żytno | 197,54 | 13,8 | 6.376 | 5,1 | 32,3 | 97 |
| Dobryszyce | 51 | 3,5 | 4.010 | 3,2 | 78,6 | 107 |
| Gomunice | 62,57 | 4,3 | 6.300 | 5,0 | 100,7 | 103 |
| Kodrąb | 105,79 | 7,3 | 5.113 | 4,1 | 48,3 | 103 |
| Radomsko | 85,30 | 5,9 | 5.584 | 4,4 | 65,5 | 104 |
| M. Radomsko | 51,44 | 3,6 | 52.000 | 41,3 | 1010,9 | 107 |
| OGÓŁEM | 1.445,51 | 100,0 | 125.675 | 100,0 | 86,9 | 103 |
Źródło: Starostwo Powiatowe w Radomsku.
Z punktu widzenia miejsca zamieszkania w strukturze ludności zaobserwować można nieznaczne zróżnicowanie. Społeczeństwo gmin miejskich jest wiekowo młodsze od gmin wiejskich powiatu. Większa część ludności w wieku produkcyjnym zamieszkuje w miastach, ale jednocześnie większy odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym zamieszkuje na terenach wiejskich. Świadczy to o starzeniu się społeczeństwa wiejskiego.Wskaźnik ludności w wieku nieprodukcyjnym (wiek przedprodukcyjny i poprodukcyjny) na 100 osób w wieku produkcyjnym kształtuje się na tle województwa łódzkiego bardzo niekorzystnie dla powiatu radomszczańskiego. Jest on znacznie wyższy od wskaźnika w porównywanej jednostce i wynosi 81%.
Liczba urodzeń w poszczególnych jednostkach terytorialnych powiatu jest znacznie zróżnicowana. W gminach: Kamieńsk, Kodrąb, Ładzice i Masłowice w roku 2000 zaobserwowano spadek liczby urodzeń w stosunku do lat poprzednich. W pozostałych gminach na przemian następował wzrost w jednym roku i spadek w kolejnym liczby urodzeń. W żadnej z gmin powiatu radomszczańskiego nie odnotowano stałego wzrostu urodzeń.
Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku liczby zgonów. W analizowanym okresie w większości gmin odnotowano spadek liczby zgonów lub jego niewielkie wahania, tylko w Gidlach i Przedborzu zanotowano wyraźny wzrost liczby zgonów. W powiecie radomszczańskim występuje duży „ujemny przyrost” naturalny spowodowany wysokim wskaźnikiem zgonów i niskim urodzeń, wskaźniki te są gorsze niż w Polsce i województwie łódzkim.
Wykres 2.3.1. Struktura ludności według płci i wieku w Powiecie Radomszczańskim i Województwie Łódzkim
Źródło: Starostwo Powiatowe w Radomsku
Powiat radomszczański liczy ponad 125 tys. mieszkańców, z czego połowę stanowią kobiety. Jedynie w wieku przedprodukcyjnym występuje równowaga między liczbą mężczyzn i kobiet. W pozostałych grupach wiekowych występuje znaczna przewaga mężczyzn w wieku produkcyjnym (ok.11%) oraz kobiet w wieku poprodukcyjnym ( ok.12%).
Wykres 2.3.2. Struktura ludności w/g płci i wieku w powiecie radomszczańskim.
Źródło: Starostwo Powiatowe w Radomsku.
Według prognozy demograficznej opracowanej dla województwa łódzkiego i powiatu radomszczańskiego w ciągu najbliższych 15-stu lat liczba ludności zarówno w województwie jak i w powiecie będzie spadała. Nadal liczbowo dominującą grupą pozostaną kobiety.
Tabele 2.3.2. Prognoza liczby ludności w Województwie Łódzkim i Powiecie Radomszczańskim w latach 2000-2015.
| Rok | 2000 | 2005 | 2010 | 2015 |
| Liczba ludności w pow. radomszczański (w tys.) | 125,6 | 121,2 | 118,4 | 116,9 |
| Liczba ludności w województwie łódzki (w tys.) | 2.642,0 | 2.595,0 | 2.566,0 | 2545,2 |
Źródło: Starostwo Powiatowe w Radomsku.[4]
Z powodu długo utrzymującego się ujemnego przyrostu naturalnego znacznie spadnie udział ludności w wieku przedprodukcyjnym, a wzrośnie w poprodukcyjnym. Jeszcze wyraźniej zarysują się różnice pomiędzy liczbą kobiet i mężczyzn w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym.
Tabela 2.3.3. Prognoza struktury ludności według zdolności do pracy w Powiecie Radomszczańskim i Województwie Łódzkim.
| Wiek | Odsetek osób przypadających na poszczególne grupy wiekowe (%) | ||||||||
| Ogółem | Mężczyźni | Kobiety | |||||||
| 0-17
lat |
18-59 lat kobiety, 18-64 lata mężczyźni |
Pow. 60 lat dla kobiet, pow. 65 dla mężczyzn | 0-17
lat |
18-64
lat |
Pow. 65 lat | 0-17 lat | 18-59
lat |
Pow. 60 lat | |
Pow. radomszczański2000 |
23,7 | 59,6 | 16,7 | 24,6 | 64,3 | 11,1 | 22,8 | 55,0 | 22,2 |
| Pow. radomszczański 2015 | 19,2 | 61,1 | 19,6 | 20,1 | 67,2 | 12,8 | 18,4 | 55,2 | 26,3 |
| Woj. łódzkie
2000 |
21,8 | 61,4 | 16,8 | 23,3 | 65,6 | 11,1 | 20,4 | 57,4 | 22,1 |
| Woj. łódzkie
2015 |
18,1 | 61,3 | 20,6 | 19,4 | 67,5 | 13,1 | 16,9 | 55,5 | 27,5 |
Źródło: Starostwo Powiatowe w Radomsku[5]
3. Gospodarka i zatrudnienie.
Współczesna struktura gospodarcza powiatu radomszczańskiego uwarunkowana jest zarówno dziedzictwem historycznym, jak i zachodzącymi ostatnio procesami dużych przemian w ramach dostosowania się do gospodarki rynkowej. W przeszłości powiat radomszczański należał do najbardziej uprzemysłowionych rejonów w kraju, jednak okres transformacji systemowej przyniósł głęboką recesję gospodarczą.
Tab. 2.4.1. Podmioty gospodarki narodowej w Powiecie Radomszczańskim w 2001 r.
| Gmina | Podmioty gospodarki narodowej | Podmioty gospodarki narodowej na 1000 mieszkańców |
| Gminy miejskie | ||
| Radomsko | 4705 | 9,0 |
| Gminy miejsko-wiejskie | ||
| Kamieńsk | 323 | 5,1 |
| Przedbórz | 629 | 7,4 |
| Gminy wiejskie | ||
| Dobryszyce | 267 | 6,6 |
| Gidle | 401 | 5,6 |
| Gomunice | 333 | 5,3 |
| Kobiele Wielkie | 287 | 6,0 |
| Kodrąb | 227 | 4,4 |
| Lgota Wielka | 216 | 4,7 |
| Ładzice | 252 | 5,0 |
| Masłowice | 199 | 4,1 |
| Radomsko | 359 | 6,4 |
| Wielgomłyny | 222 | 3,9 |
| Żytno | 221 | 3,5 |
Źródło: Rocznik Statystyczny Województwo Łódzkie 2002 r.
W latach dziewięćdziesiątych miały miejsce pierwsze restrukturyzacje państwowych zakładów przemysłowych , które spowodowały likwidację wielu miejsc pracy, a w konsekwencji w gospodarce powiatu pojawiło się z dużym nasileniem zjawisko bezrobocia.Na terenie powiatu radomszczańskiego w 2001r.
funkcjonowało ponad 8641 podmiotów gospodarczych ( tab.2.4.1.). Ponad 65% potencjału podmiotów gospodarczych zlokalizowana jest w trzech ośrodkach miejskich. W Radomsku działa ponad 4,7 tys. podmiotów co stanowi 55% potencjału gospodarczego powiatu. W ogólnej liczbie podmiotów najwięcej firm działało w handlu i naprawach (41%) oraz w przemyśle (20 %), co stanowi ponad 61% ogółu podmiotów całego powiatu. Obok tych działalności najbardziej popularne są: budownictwo – 10% , transport, składowanie, łączność – 7% oraz obsługa nieruchomości i firm – 6% wszystkich podmiotów gospodarczych.[6]
Wykres 2.4.1. Liczba podmiotów gospodarczych według sekcji EKD w Powiecie Radomszczańskim (stan czerwiec 2000).
Źródło: Starostwo Powiatowe w Radomsku.
Na terenie powiatu radomszczańskiego można zaobserwować duże zróżnicowanie przedsiębiorczości w poszczególnych jednostkach terytorialnych, gdzie wskaźnik liczby podmiotów gospodarczych przypadających na 1000 mieszkańców kształtuje się w przedziale od 12,2 w mieście Przedbórz do 2,7 na terenach wiejskich gminy Kamieńsk. Do najbardziej przedsiębiorczych wiejskich gmin w powiecie należą: Radomsko i Kobiele Wielkie, najmniej przedsiębiorczymi są: Żytno oraz Masłowice.
Sytuacja na rynku pracy w powiecie radomszczańskim uwarunkowana jest przede wszystkim przez małą dynamikę rozwoju sektora małych i średnich podmiotów gospodarczych, niskim poziomem wykształcenia ludności, restrukturyzację państwowych podmiotów produkcyjnych. Istnieje widoczny brak wiodących inwestycji, które dałyby zatrudnienie bezrobotnym w różnym wieku i z różnymi kwalifikacjami.
Stopa bezrobocia w powiecie radomszczańskim utrzymuje się na wyższym poziomie niż w Polsce i wynosi 24,1% (stan 31 grudzień 2004 r.). Największa liczba osób pozostających bez zatrudnienia (wskaźnik liczby bezrobotnych na 1000 mieszkańców) jest w gminach Przedbórz, Kamieńsk, Gomunice i Dobryszyce i wynosi ponad 120 osób, natomiast najniższe bezrobocie można zaobserwować w gminach Gidle, Wielgomłyny i Kobiele Wielkie – około 65 osób.
Wykres 2.4.2.Charakterystyka bezrobotnych Pow. Radomszczański 2000 r.
Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Radomsku
Najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych powiatu stanowią osoby pozostające bez pracy powyżej 12 miesięcy, w wieku od 18 do 44 lat oraz osoby mieszkające na wsi. Zarejestrowanych jest tam ponad 6 tys. bezrobotnych, jednak liczba ta może być znacznie wyższa w związku z występowaniem tzw. bezrobocia ukrytego.
Tabela 2.4.2. Struktura bezrobotnych Powiatu Radomszczańskiego w 2000 r. według wieku.
Wiek |
Kwiecień 2000 roku | |
| 15-17 lat | 2 | 0,0 % |
| 18-24 | 3700 | 30,2 % |
| 25-34 | 3382 | 27,6 % |
| 35-44 | 2806 | 22,9 % |
| 45-54 | 2095 | 17,1 % |
| 55-59 | 196 | 1,6 % |
| 60 i więcej | 73 | 0,6 % |
| Ogółem | 12.254 | 100,0 |
Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Radomsku.
Sytuacja bezrobotnych z terenu powiatu radomszczańskiego jest niekorzystna, jeżeli chodzi o strukturę wykształcenia. Prawie 70% osób pozostających bez pracy stanowią osoby z najniższym wykształceniem (podstawowym i zasadniczym). Najmniejszą grupę bezrobotnych stanowią osoby z wykształceniem wyższym – 3,5% .[7]
Struktura wiekowa bezrobotnych jest typowa jak w innych powiatach województwa łódzkiego. Najliczniejszą grupę stanowią osoby młode, pozostające w wieku produkcyjnym, dla których mimo potencjalnej mobilności brakuje miejsc pracy. Najmniejszą grupę stanowią osoby starsze w wieku 55-59 lat (2%) oraz w wieku powyżej 60 lat (1%).
Wykres 2.4.3. Struktura bezrobotnych według wieku w Powiecie Radomszczańskim w kwietniu 2000 r.
Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Radomsku.
W powiecie radomszczańskim od dłuższego czasu widać ciągły wzrost bezrobocia i równoczesny spadek ilości podmiotów gospodarczych. Niski stopień wykształcenia mieszkańców powiatu, brak tradycji przedsiębiorczości, brak kapitału wymuszają na władzach powiatu działania wspierające rozwój gospodarczy. Do takich działań należy utworzenie nowych podmiotów gospodarczych, bowiem Radomsko należy do nielicznych miast, w którym nie funkcjonują instytucje wspierające rozwój sektora małych i średnich podmiotów oraz łagodzące problem bezrobocia. Na terenie powiatu widoczną tendencją jest ujemna dynamika powstania podmiotów gospodarczych oraz wysokie bezrobocie.
[1] Zarząd Powiatu Radomszczańskiego „Raport o stanie Powiatu Radomszczańskiego” Listopad 2000r, s.29
[2] Op.cit. Zarząd Powiatu Radomszczańskiego „Program…”,s.29.
[3] Op.cit. Zarząd Powiatu Radomszczańskiego „Raport…”,str.33.
[4] Op.cit. Zarząd Powiatu Radomszczańskiego „Raport…”,s.37
[5] Katalog Powiatu Radomszczańskiego, Starostwo Powiatowe w Radomsku, 2005r.
[6] Gazeta Radomszczańska Nr.46 (694) z dn.17 listopada 2005r.
[7] Informator turystyczny, Starostwo Powiatowe w Radomsku, 2004r.