Nowatorskim rozwiązaniem w ustawie zasadniczej z 2 kwietnia 1997 r. jest wypowiedzenie expressis verbis zasady konstytucjonalizmu , tj. zasady bezpośredniego stosowania wszystkich jej postanowień, chyba że sama stanowi inaczej (art. 8 ust. 2). Zasada ta sformułowana jest zresztą w kontekście innej zasady, dotyczącej rangi samej Konstytucji, określanej jako najwyższe prawo Rzeczpospolitej (art. 8 ust. 1). Zasada konstytucjonalizmu była formułowana w doktrynie już wcześniej, ale na skutek właśnie braku normatywnego wyartykułowania pomijano ją na ogół w orzecznictwie sądowym. W obecnych przepisach jest wręcz przeciwnie, albowiem – poza wskazanym tu art. 8 – art. 178 ust. 1 KRP zawiera zasadę bezpośredniej podległości sędziów również Konstytucji. Może to mieć istotne znaczenie dla praktyki pełniejszego respektowania konstytucyjnych praw i wolności obywatelskich. Stwierdzenie to powinno się przyczynić do pewnego przewartościowania praktyki orzeczniczej i częstszego niż dotychczas sięgania w niej do bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji, w tym także i tych, które określają prawa (wolności) pracownicze.
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji w zakresie praw w niej przewidzianych można rozumieć w ten sposób, że jednostka, w szczególności powołując się na przepis Konstytucji może uzyskać ochronę sądową, czyli że wprost z przepisów Konstytucji może ona wyprowadzić roszczenie (prawo podmiotowe), które może być dochodzone przed sądem. Zasada ta bowiem oznacza, iż Konstytucja nie tylko deklaruje istnienie (uznanie) określonych wolności i praw, ale nakazuje także respektowanie (stosowanie) ich przez sądy, jak i przez inne organy w drodze wydawania decyzji dotyczących poszczególnych obywateli.
Analiza charakteru (mocy) prawnej konstytucyjnych wolności i praw pracowniczych w świetle zasady konstytucjonalizmu prowadzi do wniosku, że powinny być stosowane bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Do bezpośredniego stosowania kwalifikują się przede wszystkim normy statuujące wolności pracownicze, gdyż ich sens sprowadza się do ustanowienia sfery wyłączonej z ingerencji państwa, a także innych podmiotów. W razie takiej ingerencji naruszony w swej wolności pracownik może poszukiwać ochrony prawnej. W razie ograniczenia, czy wkroczenia w sferę zastrzeżonej wolności (bez stosownego upoważnienia konstytucyjnego) przez ustawodawcę zwykłego, ingerencję taką należy uznać za działanie contra legem, traktując odnośne unormowania ustawowe za sprzeczne z Konstytucją i tym samym nie wiążące, przyznając jednocześnie pierwszeństwo przepisom konstytucyjnym.
W mniejszym zakresie do bezpośredniego stosowania nadają się przepisy Konstytucji, które stanowią określone prawa pracownicze. To właśnie w odniesieniu do nich częściej mamy do czynienia z klauzulą przewidzianą w art. 8 KRP zwrotem chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Kluczowym jest tu art. 81 Konstytucji, który przesądza, iż większość konstytucyjnych praw pracowniczych nie może być stosowanych bezpośrednio. Problem ten będzie przedmiotem szczegółowych rozważań w dalszej części tej pracy magisterskiej.
Zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji ma zasadnicze znaczenie dla określenia jej miejsca w systemie źródeł prawa. Konstytucja nie jest bowiem jedynie dokumentem określającym ogólne kierunki działalności państwa ani zbiorem deklaracji politycznych wymagających każdorazowo rozwinięcia przez ustawodawcę zwykłego. Jest aktem normatywnym zawierającym normy prawne, które mogą stanowić podstawę działania organów władzy publicznej, w tym sądów. Wynika z tego obowiązek uwzględniania norm konstytucyjnych przy rozstrzyganiu konkretnych spraw, a także przy dokonywaniu wykładni przepisów ustawowych.
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji może przyjmować różne postacie. Najbardziej wyrazistą z nich jest sytuacja, w której przepis konstytucyjny samodzielnie staje się podstawą rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Jest to możliwe przede wszystkim wtedy, gdy norma konstytucyjna została sformułowana w sposób wystarczająco precyzyjny i nie wymaga dodatkowego rozwinięcia ustawowego. Sąd lub inny organ może w takim przypadku ustalić treść określonego prawa lub obowiązku bez konieczności odwoływania się do przepisu niższego rzędu.
Nie zawsze jednak bezpośrednie stosowanie Konstytucji oznacza samodzielne oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na jej przepisie. Znacznie częściej Konstytucja jest stosowana łącznie z regulacją ustawową. Organ rozstrzygający sprawę uwzględnia wtedy zarówno przepisy ustawy, jak i normy konstytucyjne, które wpływają na sposób rozumienia regulacji ustawowej. Takie współstosowanie Konstytucji i ustaw ma ogromne znaczenie praktyczne, ponieważ znaczna część konstytucyjnych praw i zasad została rozwinięta w ustawodawstwie zwykłym.
Z bezpośrednim stosowaniem Konstytucji ściśle związana jest wykładnia prokonstytucyjna. Jeżeli przepis ustawy można rozumieć na kilka sposobów, organ stosujący prawo powinien w miarę możliwości przyjąć takie jego rozumienie, które pozostaje zgodne z wartościami i normami konstytucyjnymi. Konstytucja pełni więc funkcję wzorca interpretacyjnego dla całego systemu prawa. Jej znaczenie ujawnia się nie tylko wtedy, gdy organ bezpośrednio powołuje konkretny artykuł ustawy zasadniczej jako podstawę rozstrzygnięcia, lecz także podczas interpretacji przepisów niższej rangi.
Takie podejście jest konsekwencją zasady nadrzędności Konstytucji. Skoro jest ona najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, pozostałe elementy systemu prawnego powinny być interpretowane w sposób zapewniający ich możliwie pełną zgodność z normami konstytucyjnymi. Wykładnia przepisu ustawowego prowadząca do wyniku sprzecznego z jednoznaczną normą Konstytucji nie powinna być przyjmowana, jeżeli możliwe jest inne, zgodne z Konstytucją rozumienie tego przepisu. Zasada bezpośredniego stosowania ustawy zasadniczej oddziałuje zatem na cały proces stosowania prawa.
Szczególna odpowiedzialność w tym zakresie spoczywa na sądach. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu podlegają Konstytucji oraz ustawom. Konstytucja nie jest zatem dla sądu aktem odległym, którego znaczenie ujawnia się wyłącznie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Powinna być uwzględniana w zwykłej działalności orzeczniczej przy ustalaniu podstawy rozstrzygnięcia, interpretowaniu przepisów oraz ochronie praw i wolności jednostki.
Problem staje się bardziej skomplikowany w sytuacji, gdy sąd dostrzega sprzeczność pomiędzy przepisem ustawy a normą konstytucyjną. W takim przypadku możliwe jest wykorzystanie przewidzianych przez Konstytucję mechanizmów kontroli konstytucyjności prawa. Sąd może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, jeżeli od odpowiedzi na pytanie o zgodność aktu normatywnego z Konstytucją zależy rozstrzygnięcie toczącej się przed nim sprawy. Mechanizm ten umożliwia połączenie samodzielności sądu w rozpoznawaniu konkretnej sprawy z kompetencją Trybunału do kontroli konstytucyjności aktów normatywnych.
W doktrynie i orzecznictwie pojawia się jednocześnie problem dopuszczalności odmowy zastosowania przez sąd przepisu ustawy, który w jego ocenie pozostaje w oczywistej sprzeczności z Konstytucją. Zagadnienie to wywołuje spory wynikające z konieczności pogodzenia kilku norm konstytucyjnych. Z jednej strony Konstytucja jest najwyższym prawem i ma być stosowana bezpośrednio, z drugiej zaś Konstytucja przyznaje Trybunałowi Konstytucyjnemu kompetencję do orzekania o zgodności ustaw z ustawą zasadniczą. Z tego powodu możliwość pominięcia przepisu ustawowego przez sąd należy traktować jako problem wymagający szczególnie ostrożnego podejścia, a nie jako automatyczną konsekwencję art. 8 ust. 2.
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji ma wyjątkowo duże znaczenie w zakresie ochrony praw i wolności człowieka. Przepisy rozdziału II Konstytucji nie są bowiem wyłącznie deklaracją wartości aprobowanych przez państwo. Wyznaczają one sytuację prawną jednostki i nakładają na organy władzy publicznej obowiązek respektowania konstytucyjnie chronionej sfery wolności. W wielu przypadkach jednostka może powoływać się na konkretną normę konstytucyjną, domagając się uwzględnienia jej podczas rozstrzygania sprawy.
Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku klasycznych wolności. Ich konstrukcja opiera się na wyznaczeniu obszaru, w który państwo nie może ingerować bez odpowiedniej podstawy prawnej i konstytucyjnego uzasadnienia. W przypadku naruszenia takiej wolności jednostka może oczekiwać ochrony ze strony właściwych organów. Konstytucyjna regulacja staje się wówczas bezpośrednim punktem odniesienia dla oceny, czy działanie władzy publicznej było dopuszczalne.
Bezpośrednie stosowanie praw konstytucyjnych nie oznacza jednak ich absolutnego charakteru. Konstytucja sama przewiduje możliwość ograniczania niektórych praw i wolności, ale określa warunki, jakie muszą zostać przy tym zachowane. Szczególne znaczenie ma zasada proporcjonalności. Ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne dla ochrony określonych wartości, takich jak bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, środowisko, zdrowie, moralność publiczna albo wolności i prawa innych osób. Ograniczenia nie mogą przy tym naruszać istoty danego prawa lub wolności.
Z punktu widzenia praw pracowniczych istotne jest rozróżnienie poszczególnych norm znajdujących się w Konstytucji. Nie wszystkie mają taką samą konstrukcję i nie wszystkie mogą być w takim samym stopniu podstawą indywidualnego roszczenia. Przykładem prawa o stosunkowo silnie określonym konstytucyjnym charakterze jest wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Konstytucja dopuszcza wyjątki od tej zasady, ale muszą one zostać określone w ustawie. W takim przypadku norma konstytucyjna wyznacza bezpośrednią granicę działania ustawodawcy i organów stosujących prawo.
Istotne znaczenie ma również konstytucyjna wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz organizacjach pracodawców. Konstytucja gwarantuje także związkom zawodowym i pracodawcom oraz ich organizacjom prawo do rokowań, zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień. Regulacje te mają bezpośrednie znaczenie dla kształtowania zbiorowych stosunków pracy i stanowią konstytucyjne podstawy autonomii partnerów społecznych.
Inaczej skonstruowana została część praw o charakterze socjalnym. Artykuł 81 Konstytucji wskazuje określone prawa, których można dochodzić jedynie w granicach określonych w ustawie. Dotyczy to między innymi niektórych uprawnień związanych z zatrudnieniem, bezpieczeństwem i higieną pracy, wypoczynkiem, pomocą osobom z niepełnosprawnościami czy polityką mieszkaniową. W takich przypadkach przepis konstytucyjny wyznacza kierunek działania ustawodawcy oraz standard, który powinien zostać urzeczywistniony, natomiast szczegółowy zakres indywidualnych uprawnień określa ustawa.
Nie oznacza to, że przepisy objęte art. 81 pozbawione są znaczenia prawnego. Nadal wiążą ustawodawcę i inne organy władzy publicznej, wpływają na interpretację ustaw oraz stanowią wzorzec oceny działalności państwa. Ograniczona jest natomiast możliwość skonstruowania wyłącznie na ich podstawie konkretnego roszczenia, którego treść nie została wcześniej określona przez ustawodawcę. Rozróżnienie to ma bardzo duże znaczenie przy analizowaniu praktycznych skutków zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji.
Na przykład konstytucyjne prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest następnie konkretyzowane w przepisach prawa pracy. Dopiero regulacja ustawowa określa szczegółowe obowiązki pracodawcy, uprawnienia pracownika oraz sposoby ich egzekwowania. Nie oznacza to jednak, że norma konstytucyjna staje się zbędna. Jest ona podstawowym wzorcem, zgodnie z którym powinno być tworzone i interpretowane ustawodawstwo zwykłe dotyczące bezpieczeństwa pracy.
Podobna sytuacja występuje w odniesieniu do prawa pracownika do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów. Konstytucja ustanawia podstawową gwarancję, natomiast jej praktyczne rozwinięcie znajduje się przede wszystkim w Kodeksie pracy i innych ustawach. Bez przepisów ustawowych nie sposób byłoby ustalić wszystkich szczegółowych elementów tego uprawnienia, takich jak wymiar urlopu, sposób jego obliczania czy zasady udzielania.
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji powinno być zatem rozumiane szerzej niż tylko jako możliwość wydania orzeczenia wyłącznie na podstawie jednego jej przepisu. Obejmuje ono również współstosowanie Konstytucji z ustawami, wykładnię prawa w zgodzie z ustawą zasadniczą, uwzględnianie konstytucyjnych wartości podczas rozstrzygania kolizji norm oraz ochronę jednostki przed działaniami władz publicznych naruszającymi konstytucyjne standardy.
Znaczenie omawianej zasady wykracza przy tym poza działalność sądów. Adresatami norm konstytucyjnych są również organy administracji publicznej oraz inne organy władzy państwowej. Podejmując decyzje dotyczące konkretnych osób, powinny one działać z poszanowaniem praw i wolności zagwarantowanych w Konstytucji. Organ administracji nie może traktować ustawy zasadniczej jako aktu skierowanego jedynie do parlamentu i sądów konstytucyjnych.
Szczególne znaczenie ma to w przypadkach, w których przepisy ustawowe pozostawiają organowi pewien zakres uznania. Swoboda podejmowania decyzji nie oznacza bowiem dowolności. Organ powinien korzystać ze swoich kompetencji w sposób zgodny z zasadami konstytucyjnymi, w tym zasadą równości, proporcjonalności, ochrony praw jednostki i zasadą demokratycznego państwa prawnego. Konstytucja może więc wpływać na sposób zastosowania przepisu nawet wtedy, gdy sama nie stanowi jedynej podstawy decyzji.
Zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji wzmacnia także jej praktyczną nadrzędność. Samo stwierdzenie, że Konstytucja jest najwyższym prawem, miałoby ograniczone znaczenie, gdyby organy stosujące prawo nie musiały uwzględniać jej w konkretnych sprawach. Artykuł 8 ust. 2 sprawia, że nadrzędność ustawy zasadniczej nie ogranicza się do abstrakcyjnej hierarchii źródeł prawa, lecz powinna być widoczna w codziennym funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości i administracji.
Ma to szczególne znaczenie dla obywatela. Jednostka może odwoływać się do norm konstytucyjnych, wskazując, że sposób zastosowania określonego przepisu ustawowego prowadziłby do naruszenia jej konstytucyjnych praw. Nie oznacza to oczywiście, że każde powołanie przepisu Konstytucji prowadzi automatycznie do powstania określonego roszczenia. Konieczne jest każdorazowe ustalenie charakteru danej normy, stopnia jej precyzji oraz tego, czy Konstytucja uzależnia możliwość dochodzenia danego prawa od regulacji ustawowej.
Zasadę bezpośredniego stosowania należy więc analizować razem z pozostałymi postanowieniami ustawy zasadniczej. Art. 8 ust. 2 ustanawia regułę ogólną, jednak sama Konstytucja przewiduje od niej wyjątki oraz posługuje się normami o różnym stopniu szczegółowości. Niektóre przepisy mogą bez większych trudności stanowić samodzielną podstawę rozstrzygnięcia, inne wymagają współstosowania z ustawą, a jeszcze inne określają przede wszystkim obowiązki ustawodawcy i cele prowadzonej przez państwo polityki.
Z punktu widzenia praw pracowniczych takie rozróżnienie ma szczególne znaczenie. Konstytucja zawiera zarówno wolności i prawa nadające się do stosunkowo bezpośredniego wykorzystania w procesie stosowania prawa, jak i prawa, których treść została pozostawiona w znacznej mierze do sprecyzowania ustawodawcy. Ocena konkretnego uprawnienia pracownika wymaga zatem nie tylko stwierdzenia, że zostało ono wymienione w Konstytucji, ale również ustalenia sposobu jego konstytucyjnego ukształtowania.
Ostatecznie zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji stanowi jeden z najważniejszych mechanizmów zapewniających jej rzeczywistą nadrzędność w systemie prawnym. Powoduje, że ustawa zasadnicza przestaje być jedynie punktem odniesienia dla działalności ustawodawczej, a staje się rzeczywistym elementem procesu stosowania prawa. Organy władzy publicznej powinny uwzględniać jej normy w konkretnych sprawach, sądy powinny interpretować ustawodawstwo w świetle wartości konstytucyjnych, natomiast jednostka może odwoływać się do konstytucyjnych gwarancji w celu ochrony swojej sytuacji prawnej.
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji jest tym samym jednym z instrumentów urzeczywistniania idei demokratycznego państwa prawnego. Pozwala przenieść konstytucyjne prawa i wolności ze sfery ogólnych deklaracji do praktyki funkcjonowania organów państwowych. Szczególnie istotne jest to w stosunkach pracy, w których Konstytucja ustanawia podstawowe standardy ochrony pracownika, wolności pracy, działalności związkowej oraz bezpieczeństwa i godności człowieka wykonującego pracę. Zakres bezpośredniego wykorzystania poszczególnych norm może być różny, jednak wszystkie powinny wpływać na sposób tworzenia, interpretowania i stosowania przepisów prawa pracy.