kontynuacja pracy magisterskiej z wczoraj
Świadczenia niepieniężne
Podobnie jak świadczenia pieniężne, formy pomocy niepieniężnej ulegały ewolucji. Głównie w kierunku rozbudowy katalogu świadczeń niepieniężnych oraz ich dużego zróżnicowania. W ustawie o pomocy społecznej mamy do czynienia ze świadczeniami zaspokajającymi elementarne potrzeby i pomagającymi rozpocząć nowe życie, skierowanymi do osób starszych i niepełnosprawnych, środowisk marginalizowanych społecznie i zawodowo, a także do dzieci i rodzin. Zasadniczo omawiany rodzaj świadczeń nie jest zależny od progu dochodowego, choć materialna sytuacja osób i rodzin zwracających się o pomoc jest brana pod uwagę w procesie decyzyjnym, zgodnie z ogólnymi przesłankami udzielania pomocy społecznej wymienionymi w art. 2 ust. 1 ustawy.[1]
Zgodnie z art. 36 ust. 2 pkt „a – r” ustawy, świadczeniami niepieniężnymi są: praca socjalna, bilet kredytowy, składki na ubezpieczenie zdrowotne, składki na ubezpieczenie społeczne, pomoc rzeczowa, w tym na ekonomiczne usamodzielnienie, sprawienie pogrzebu, poradnictwo specjalistyczne, interwencja kryzysowa, schronienie, posiłek, niezbędne ubranie, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania oraz ośrodkach wsparcia, mieszkanie chronione, pobyt i usługi w domu pomocy społecznej, opieka i wychowanie w rodzinie zastępczej i w placówce opiekuńczo – wychowawczej, pomoc w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, w tym w mieszkaniu chronionym, pomoc w uzyskaniu zatrudnienia, pomoc na zagospodarowanie – w formie rzeczowej dla osób usamodzielnianych, szkolenia, poradnictwo rodzinne i terapia rodzinna prowadzone przez ośrodki adopcyjno – opiekuńcze.[2]
Pierwszym świadczeniem niepieniężnym wyszczególnionym w ustawie jest praca socjalna. W myśl art. 45 praca socjalna świadczona jest na rzecz poprawy funkcjonowania osób i rodzin w ich środowisku społecznym. Praca socjalna prowadzona jest: z osobami i rodzinami w celu rozwinięcia lub wzmocnienia ich aktywności i samodzielności życiowej oraz ze społecznością lokalną w celu zapewnienia współpracy i koordynacji działań instytucji i organizacji istotnych dla zaspakajania potrzeb członków społeczności. Praca socjalna może być prowadzona w oparciu o kontrakt socjalny. Jest to pisemna umowa zawarta z osobą ubiegającą się o pomoc. Określa ona zobowiązania i uprawnienia stron, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych osoby lub rodziny. W pracy socjalnej wykorzystuje się właściwe dla tej działalności metody i techniki, stosowane z poszanowaniem godności osoby i jej prawa do samostanowienia. Ponadto praca socjalna świadczona jest tym podmiotom bez względu na posiadany dochód.[3]
Kolejną formą świadczeń niepieniężnych jest opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Aktualny stan prawny przewiduje różne sytuacje, w których jest udzielana taka pomoc. Zgodnie z art. 42 za osobę, która zrezygnuje z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi matką, ojcem lub rodzeństwem, ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę na ubezpieczenie emerytalne i rentowe od kwoty kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby opiekującej się nie przekracza 150% kwoty kryterium dochodowego na osobę w rodzinie i osoba opiekująca się nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów lub nie otrzymuje emerytury lub renty. Dotyczy to również osób, które w związku z koniecznością sprawowania opieki pozostają na bezpłatnym urlopie. Przepis ten ma zastosowanie także do rodziców współmałżonka. Składka na ubezpieczenie emerytalne i rentowe w wysokości określonej przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych jest opłacana przez okres sprawowania opieki nad ww. osobami, o konieczności sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad wspomnianymi osobami, stwierdza lekarz ubezpieczenia zdrowotnego w zaświadczeniu wydanym nie wcześniej niż na 14 dni przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia. Osobom, które w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia ukończyły 50 lat i nie posiadają okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego) wynoszącego co najmniej 10 lat oraz posiadają okres ubezpieczenia (składowy i nieskładkowy) wynoszący 20 lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn, składka na ubezpieczenie emerytalne i rentowe nie przysługuje. Oprócz składek na ubezpieczenie społeczne ustawa przewiduje także opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne za osobę bezdomną objętą indywidualnym programem wychodzenia z bezdomności (art. 49 pkt 8 ustawy) oraz za uchodźcę, wobec którego realizowany jest indywidualny program integracji (art. 92 ust. 1 pkt 2).[4]
Warunki przyznania pomocy rzeczowej, w szczególności na ekonomiczne usamodzielnienie nie zostały bliżej określone. Zarówno okoliczności, jak i rozmiar oraz formę pomocy rzeczowej pozostawiono uznaniu administracyjnemu. Pomoc ta, w myśl art. 43 ust. 4 – 9 ustawy, ma polegać na udostępnieniu przez gminę maszyn i narzędzi pracy stwarzających możliwości utworzenia własnego warsztatu pracy osobom albo rodzinie, w tym urządzeń ułatwiających pracę niepełnosprawnym. Ma ona umożliwić osobom bezrobotnym założenie własnej firmy czy uzyskania nowych kwalifikacji. Maszyny, narzędzia pracy oraz inne przedmioty niezbędne do założenia własnego warsztatu czy własnej firmy udostępniane są osobom pragnącym skorzystać z tej formy pomocy na podstawie umowy użyczenia (art. 710 k.c.). Podstawą odmowy przyznania pomocy na ekonomiczne usamodzielnienie w formie rzeczowej albo ograniczenia rozmiarów pomocy są takie same jak w przypadku pomocy na ww. cel w formie pieniężnej (por. art. 43 ust. 7 i 8 ustawy). Przy udzielaniu pomocy na ekonomiczne usamodzielnienie (zarówno pieniężne jak i niepieniężne) gmina współdziała z powiatowym urzędem pracy (art. 43 ust. 5 – 9).[5]
Kolejne świadczenie niepieniężne z pomocy społecznej to poradnictwo specjalistyczne i interwencja kryzysowa. Poradnictwo specjalistyczne, zgodnie z art. 46, a w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne, jest świadczone osobom i rodzinom, które mają trudności lub wykazują potrzebę wsparcia w rozwiązywaniu swoich problemów życiowych, bez względu na posiadany dochód. Poradnictwo prawne realizuje się udzielenie informacji o obowiązujących przepisach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, zabezpieczenia społecznego, ochrony praw lokatorów. Natomiast poradnictwo psychologiczne realizuje się przez procesy diagnozowania, profilaktyki i terapii. Poradnictwo rodzinne obejmuje szeroko rozumiane problemy funkcjonowania rodziny, w tym problemy wychowawcze w rodzinach naturalnych i zastępczych oraz problemy na osobą niepełnosprawną, a także terapię rodzinną.
Z kolei interwencja kryzysowa stanowi zespół interdyscyplinarnych działań podejmowanych na rzecz osób i rodzin będących w stanie kryzysu. Celem interwencji kryzysowej jest przywrócenie równowagi psychicznej i umiejętności samodzielnego radzenia sobie, a dzięki temu zapobieganie przejściu reakcji kryzysowej w stan chronicznej niewydolności psychospołecznej. Interwencją kryzysową obejmuje się osoby i rodziny bez względu na posiadany dochód. W ramach interwencji kryzysowej udziela się natychmiastowej specjalistycznej pomocy psychologicznej, a w zależności od potrzeb – poradnictwa socjalnego lub prawnego, w sytuacjach uzasadnionych – schronienia do 3 miesięcy. Specjalną opieką objęte są matki z małoletnimi dziećmi i kobiety w ciąży, które w sytuacjach zagrożenia przemocą lub w innej sytuacji kryzysowej mogą w ramach interwencji kryzysowej znaleźć schronienie w domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Do ww. domów mogą być również przyjmowani ojcowie z małoletnimi dziećmi albo inne osoby sprawujące opiekę prawną nad dziećmi (art. 47).[6]
Zróżnicowaną grupę świadczeń niepieniężnych tworzą usługi opiekuńcze. Ich różnorodność wynika z potrzeby dostosowania do indywidualnych potrzeb beneficjentów pomocy społecznej. Usługi opiekuńcze mogą być świadczone przez jednostki organizacyjne pomocy społecznej, mogą mieć charakter środowiskowy oraz instytucjonalny. W przyznawaniu tych świadczeń ustawodawca nawiązuje do zasady pomocniczości, w sposób szczególny uwypuklając obowiązki opiekuńcze wynikające zwłaszcza z więzi rodzinnych. Zgodnie z art. 50 i 51 ust. 1 osobie samotnej, a więc prowadzącej jednoosobowe gospodarstwo domowe, niepozostająca w związku małżeńskim i nieposiadająca wstępnych ani zstępnych, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, przysługuje pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych. Usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić. Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspakajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Zakres przyznanych usług opiekuńczych ich zakres, okres i miejsce świadczenia, ustala ośrodek pomocy społecznej. Specjalistyczne usługi opiekuńcze, usługi opiekuńcze lub posiłek mogą być świadczone w ośrodku wsparcia. Specjalistyczne usługi opiekuńcze są powinny być świadczone przez osoby ze specjalistycznym przygotowaniem zawodowym.
Usługi opiekuńcze i bytowe mogą również świadczyć rodzinne domy pomocy. Zajmują się one świadczeniami całodobowymi dla osób potrzebujących pomocy ze względu na wiek, którym nie można zapewnić opieki w miejscu zamieszkania (art. 52). Usługi opiekuńcze są świadczone także w ramach pobytu w domu pomocy społecznej. Z regulacji prawnych ustawy o pomocy społecznej w zakresie usług.
Z regulacji prawnych ustawy o pomocy społecznej w zakresie usług opiekuńczych, wynika pewna gradacja świadczeń opiekuńczych, odwołująca się do zasady subsydiarności. W pierwszej kolejności opieka powinna być wykonywana przez małżonka i najbliższych krewnych. Jeżeli jest to niemożliwe, wsparcia udzielają organy publiczne w ramach pomocy społecznej.[7]
Kolejnym rodzajem świadczeń niepieniężnych jest funkcjonowanie mieszkań chronionych. Pomoc w tej postaci przysługuje osobom, które ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność lub chorobę potrzebują wsparcia w funkcjonowaniu w codziennym życiu, ale nie wymagają usług w zakresie świadczonym przez jednostkę całodobowej opieki, w szczególności osobie z zaburzeniami psychicznymi, osobie opuszczającej rodzinę zastępczą, placówkę opiekuńczo – wychowawczą, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, zakład dla nieletnich, uchodźcy. Pobyt w takim mieszkaniu może zostać zapewniony w ramach programu usamodzielniania, którym są objęte młode osoby opuszczające różne placówki socjalne po osiągnięciu pełnoletności (art. 53 ust. 1).[8]
Świadczenia związane z minimum egzystencji, takie jak: sprawienie pogrzebu, udzielenie posiłku, schronienie i zapewnienie niezbędnego ubrania są kolejnymi świadczeniami niepieniężnymi skierowanymi przede wszystkim do najuboższych, często bezdomnych. Ich celem jest zapewnienie absolutnego minimum egzystencji. Świadczenia tego typu przypisane są gminom, jednak w pomoc udzielenia schronienia, ubrania i posiłku zaangażowane są także inne podmioty: organizacje społeczne, Kościoły, pracodawcy, osoby fizyczne i prawne. Schronienie, posiłek i niezbędne ubranie powinno być zapewnione osobie lub rodzinie, jeżeli jest tego pozbawiona. Udzielenie schronienia następuje przez przyznanie tymczasowego miejsca noclegowego w noclegowniach, schroniskach, domach dla bezdomnych i innych miejscach do tego przeznaczonych. Przyznanie niezbędnego ubrania następuje przez dostarczenie osobie potrzebującej bielizny, odzieży i obuwia odpowiednich do jej indywidualnych właściwości oraz pory roku. Pomoc doraźna albo okresowa w postaci jednego gorącego posiłku dziennie przysługuje osobie, która własnym staraniem nie może go sobie zapewnić. Świadczenie w postaci organizowania posiłków wykonywane jest również przez zakup posiłków dla młodzieży i dzieci w czasie nauki w szkole (art. 48).[9]
Charakter i znaczenie świadczeń niepieniężnych w systemie pomocy społecznej
Świadczenia niepieniężne z pomocy społecznej stanowią istotny element systemu wsparcia socjalnego, uzupełniając i w wielu przypadkach zastępując świadczenia o charakterze pieniężnym. Ich podstawową cechą jest to, że nie polegają na przekazaniu środków finansowych beneficjentowi, lecz na zapewnieniu określonych usług, rzeczy lub form wsparcia bezpośrednio zaspokajających potrzeby życiowe. Taki charakter świadczeń wynika z założenia, że nie każda trudna sytuacja może zostać skutecznie rozwiązana za pomocą transferu pieniężnego.
Znaczenie świadczeń niepieniężnych ujawnia się szczególnie w odniesieniu do osób, które z różnych przyczyn nie są w stanie samodzielnie gospodarować środkami finansowymi lub których potrzeby mają charakter opiekuńczy, wychowawczy czy integracyjny. W takich przypadkach pomoc rzeczowa lub usługowa pozwala na bardziej bezpośrednią i skuteczną interwencję. Świadczenia niepieniężne umożliwiają także precyzyjniejsze ukierunkowanie wsparcia na konkretne problemy społeczne.
W ujęciu systemowym świadczenia niepieniężne pełnią funkcję stabilizującą i ochronną. Zapewniają minimalne warunki egzystencji, bezpieczeństwo oraz dostęp do podstawowych usług społecznych. Ich stosowanie pozwala ograniczyć ryzyko niewłaściwego wykorzystania pomocy oraz sprzyja realizacji zasady celowości wydatkowania środków publicznych.
Z perspektywy aksjologicznej świadczenia niepieniężne odzwierciedlają humanistyczny wymiar pomocy społecznej. Skupiają się one na realnych potrzebach osoby lub rodziny, a nie wyłącznie na ich sytuacji materialnej. Dzięki temu pomoc społeczna zachowuje swój podmiotowy charakter, uwzględniając godność, potrzeby i możliwości beneficjentów.
W praktyce świadczenia niepieniężne są często postrzegane jako bardziej wymagające organizacyjnie niż świadczenia pieniężne. Ich realizacja wymaga zaangażowania instytucji, specjalistów oraz infrastruktury usługowej. Jednocześnie jednak to właśnie te świadczenia w największym stopniu wpływają na poprawę jakości życia osób korzystających z pomocy społecznej.
Rodzaje świadczeń niepieniężnych i ich funkcja społeczna
Świadczenia niepieniężne obejmują szeroki zakres form wsparcia, których wspólną cechą jest bezpośrednie zaspokajanie określonych potrzeb życiowych. Mogą one przybierać postać usług opiekuńczych, wsparcia instytucjonalnego, pomocy rzeczowej czy działań o charakterze integracyjnym. Ich różnorodność pozwala na elastyczne reagowanie na złożone problemy społeczne.
Jednym z kluczowych obszarów świadczeń niepieniężnych są usługi opiekuńcze i specjalistyczne, kierowane do osób niesamodzielnych, chorych lub w podeszłym wieku. Usługi te umożliwiają funkcjonowanie w środowisku zamieszkania oraz ograniczają konieczność korzystania z opieki instytucjonalnej. Pełnią one istotną funkcję prewencyjną, zapobiegając pogłębianiu się problemów zdrowotnych i społecznych.
Pomoc rzeczowa stanowi kolejną istotną formę świadczeń niepieniężnych. Jej celem jest zapewnienie podstawowych dóbr, takich jak żywność, odzież czy opał, w sytuacjach nagłych lub długotrwałych trudności. Tego rodzaju wsparcie ma szczególne znaczenie w przypadku osób dotkniętych ubóstwem skrajnym lub zdarzeniami losowymi.
Świadczenia niepieniężne obejmują także wsparcie w zakresie schronienia, opieki instytucjonalnej oraz usług środowiskowych. Zapewnienie miejsca pobytu osobom pozbawionym dachu nad głową lub wymagającym całodobowej opieki stanowi jedną z najbardziej bezpośrednich form realizacji funkcji ochronnej pomocy społecznej.
Funkcja społeczna świadczeń niepieniężnych polega również na wspieraniu integracji społecznej i przeciwdziałaniu wykluczeniu. Poprzez dostęp do usług społecznych osoby korzystające z pomocy mogą utrzymywać więzi społeczne, zachować podstawową aktywność oraz stopniowo odbudowywać zdolność do samodzielnego funkcjonowania.
Świadczenia niepieniężne a zasada indywidualizacji pomocy
Jednym z najważniejszych aspektów świadczeń niepieniężnych jest ich ścisły związek z zasadą indywidualizacji pomocy społecznej. Zasada ta nakazuje dostosowanie form wsparcia do konkretnej sytuacji osoby lub rodziny, uwzględniając jej potrzeby, możliwości oraz ograniczenia. Świadczenia niepieniężne pozwalają na realizację tej zasady w sposób bardziej elastyczny niż świadczenia pieniężne.
Indywidualizacja pomocy polega na doborze takich świadczeń, które najlepiej odpowiadają zidentyfikowanym problemom. W przypadku osób niesamodzielnych kluczowe znaczenie mają usługi opiekuńcze, natomiast w sytuacjach kryzysowych większą rolę odgrywa pomoc rzeczowa lub wsparcie instytucjonalne. Świadczenia niepieniężne umożliwiają precyzyjne ukierunkowanie interwencji.
W procesie indywidualizacji istotną rolę odgrywa wywiad środowiskowy, który pozwala na ocenę rzeczywistych potrzeb beneficjenta. Na jego podstawie organy pomocy społecznej decydują o rodzaju, zakresie i formie świadczeń niepieniężnych. Dzięki temu pomoc ma charakter celowy i adekwatny do sytuacji życiowej.
Świadczenia niepieniężne sprzyjają również aktywizacji osób korzystających z pomocy społecznej. Poprzez usługi społeczne i działania środowiskowe możliwe jest wzmacnianie kompetencji życiowych, odbudowywanie samodzielności oraz przeciwdziałanie bierności. Taki charakter wsparcia wpisuje się w nowoczesne podejście do polityki społecznej.
Jednocześnie indywidualizacja świadczeń niepieniężnych wymaga odpowiednich zasobów organizacyjnych i kadrowych. Brak dostępności usług lub ich niedostosowanie do lokalnych potrzeb może ograniczać skuteczność tej formy pomocy. Dlatego też rozwój infrastruktury usług społecznych stanowi jedno z kluczowych wyzwań współczesnej pomocy społecznej.
Znaczenie świadczeń niepieniężnych dla ochrony środków publicznych
Świadczenia niepieniężne odgrywają istotną rolę w racjonalnym gospodarowaniu środkami publicznymi przeznaczonymi na pomoc społeczną. Ich stosowanie pozwala na ograniczenie ryzyka niecelowego lub niewłaściwego wykorzystania środków finansowych przez beneficjentów. Wsparcie w formie usług lub pomocy rzeczowej jest bezpośrednio związane z określonym celem społecznym.
Z punktu widzenia finansów publicznych świadczenia niepieniężne umożliwiają lepszą kontrolę nad wydatkowaniem środków. Organy pomocy społecznej mają możliwość monitorowania zakresu i jakości udzielanych usług, co sprzyja przejrzystości systemu. Taki model finansowania pozwala również na lepsze planowanie budżetowe.
Jednocześnie świadczenia niepieniężne mogą generować wyższe koszty organizacyjne niż świadczenia pieniężne. Wymagają one bowiem utrzymania infrastruktury, zatrudnienia personelu oraz współpracy z różnymi podmiotami realizującymi usługi społeczne. Koszty te powinny być jednak oceniane w kontekście długofalowych efektów społecznych.
W wielu przypadkach świadczenia niepieniężne przyczyniają się do ograniczenia kosztów pośrednich związanych z pogłębianiem się problemów społecznych. Wczesna interwencja w formie usług opiekuńczych czy wsparcia środowiskowego może zapobiec konieczności korzystania z droższych form pomocy instytucjonalnej w przyszłości.
Ochrona środków publicznych poprzez stosowanie świadczeń niepieniężnych musi jednak uwzględniać zasadę poszanowania godności beneficjentów. Pomoc ta nie może przybierać charakteru nadmiernie kontrolnego ani prowadzić do stygmatyzacji. Skuteczność finansowa systemu powinna iść w parze z jego humanistycznym wymiarem.
Rola świadczeń niepieniężnych we współczesnym systemie pomocy społecznej
Współczesny system pomocy społecznej coraz wyraźniej przesuwa akcent z transferów pieniężnych na rozwój usług społecznych i świadczeń niepieniężnych. Tendencja ta wynika z rosnącej świadomości, że wiele problemów społecznych ma charakter strukturalny i wymaga kompleksowych, długofalowych rozwiązań. Świadczenia niepieniężne stanowią podstawę takiego podejścia.
Rozwój świadczeń niepieniężnych sprzyja integracji pomocy społecznej z innymi obszarami polityki publicznej, takimi jak ochrona zdrowia, edukacja czy rynek pracy. Usługi społeczne mogą pełnić funkcję koordynacyjną, łącząc różne formy wsparcia w spójny system oddziaływań.
W perspektywie demograficznej rola świadczeń niepieniężnych będzie rosła, zwłaszcza w związku ze starzeniem się społeczeństwa oraz wzrostem liczby osób wymagających opieki długoterminowej. System pomocy społecznej musi być przygotowany na zwiększone zapotrzebowanie na usługi opiekuńcze i środowiskowe.
Jednocześnie rozwój świadczeń niepieniężnych wymaga inwestycji w kadry oraz infrastrukturę. Jakość udzielanych usług ma kluczowe znaczenie dla skuteczności pomocy społecznej oraz dla zaufania społecznego do instytucji publicznych. Braki w tym zakresie mogą prowadzić do ograniczenia dostępności pomocy.
Świadczenia niepieniężne z pomocy społecznej stanowią nieodzowny element nowoczesnego systemu wsparcia socjalnego. Ich znaczenie polega na bezpośrednim zaspokajaniu potrzeb, realizacji zasady indywidualizacji oraz ochronie środków publicznych. Odpowiednio rozwijane i stosowane, przyczyniają się do budowania skutecznego, sprawiedliwego i humanitarnego systemu pomocy społecznej. Jeśli chcesz, mogę przygotować kolejny artykuł poświęcony świadczeniom pieniężnym, pracy socjalnej albo roli usług społecznych w polityce publicznej.
[1] Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy, s. 145 – 146.
[2] ustawa o pomocy społecznej.
[3] ustawa o pomocy społecznej.; I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 147 – 148.
[4] ustawa o pomocy społeczne. Por. I. Sierpowska, tamże, s. 148 – 149.
[5] ustawa o pomocy społecznej.; I. Sierpowska, Prawo pomocy, s. 151.
[6] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 152.
[7] ustawa o pomocy społecznej.; I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 153 – 155.
[8] ustawa o pomocy społecznej. Por. I. Sierpowska, tamże, s. 150 – 151.
[9] tamże. Por. I. Sierpowska, tamże, s. 150 – 151.