Szeroko został ustalony zakres podmiotowy widziany od strony podmiotów, wobec których egzekucja może być prowadzona. Obejmuje ona wszystkich zobowiązanych. Ograniczenie wprowadza tylko art. 14.1 p. e. a., który stanowi, że: „przeciwko osobom, które korzystają z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych i w zakresie przewidzianym przez ustawy, umowy lub powszechnie ustalone zwyczaje międzynarodowe nie podlegają orzecznictwu organów polskich, nie może być prowadzona egzekucja administracyjna, chyba że chodzi o sprawę, w której osoby te podlegają orzecznictwu polskich organów administracyjnych”. W przypadku zrzeczenia się przywileju lub immunitetu – i to wyraźnego, nie dorozumianego, odnoszącego się do egzekucji administracyjnej – może być ona prowadzona, ale z wyłączeniem egzekucji z mienia używanego do celów służbowych oraz środków egzekucyjnych stosowanych do osób fizycznych.[1]
Zobowiązanymi mogą być różne podmioty, a w szczególności osoby fizyczne, osoby prawne, jak i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej.
Wyjątki polegają na tym, że nie można stosować określonych środków egzekucyjnych bądź też, że określony środek egzekucyjny może stosować tylko określony organ. Wobec osoby małoletniej nie stosuje się grzywny w celu przymuszenia, a w stosunku do żołnierza w czynnej służbie wojskowej albo funkcjonariusza Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji wywiadu lub Straży Granicznej przymus bezpośredni może zastosować tylko Żandarmeria Wojskowa lub wojskowy organ porządkowy albo organ Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu lub Straży Granicznej.
Zadaniem „innych” podmiotów jest podejmowanie działań zmierzających do zastosowania oraz zrealizowania środka egzekucyjnego. Do tej grupy zaliczamy organ egzekucyjny. Jest nim organ uprawniony do stosowania w całości lub w części określonych w ustawie środków służących doprowadzeniu do wykonania przez zobowiązanych ich obowiązków o charakterze pieniężnym lub obowiązków o charakterze niepieniężnym.
Do podmiotów należy także pracownik organu egzekucyjnego wyznaczony do bezpośredniego wykonania czynności egzekucyjnych. W przypadku egzekucji o charakterze niepieniężnym podmiot ten nazywany jest „egzekutorem”.
Podmiotem o szczególnej pozycji prawnej jest dłużnik zajętej wierzytelności. Podmiot ten nie będąc egzekutorem, bierze udział w stosowaniu określonych środków egzekucyjnych. W roli dłużnika zajętej wierzytelności może wystąpić pracodawca, bank, podmiot prowadzący działalność maklerską, trasant, dłużnik zobowiązanego oraz inne podmioty realizujące, zajęcie wierzytelności lub innego prawa majątkowego zobowiązanego.
Do podmiotów w postępowaniu egzekucyjnym należy zaliczyć również wierzyciela. W rozumieniu przepisów ustawy egzekucyjnej jest nim podmiot uprawniony do żądania wykonania obowiązku lub jego zabezpieczenia w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym.
Zakres podmiotowy egzekucji administracyjnej należy rozpatrywać nie tylko przez pryzmat podmiotu, wobec którego prowadzone jest postępowanie, ale również z uwzględnieniem wszystkich uczestników biorących udział w doprowadzeniu do wykonania obowiązku. Postępowanie egzekucyjne ma bowiem charakter wielostronny. Oprócz zobowiązanego występują w nim organy państwa, wierzyciel, osoby wykonujące poszczególne czynności egzekucyjne, a niekiedy także podmioty trzecie, których udział jest konieczny ze względu na zastosowany środek egzekucyjny. Prawidłowe określenie roli każdego z tych uczestników ma istotne znaczenie dla legalności i skuteczności prowadzonego postępowania.
Centralne miejsce w postępowaniu zajmuje zobowiązany. Jest nim podmiot, na którym ciąży obowiązek podlegający egzekucji administracyjnej. Obowiązek ten może mieć charakter pieniężny albo niepieniężny. W pierwszym przypadku chodzi przede wszystkim o konieczność zapłaty określonej należności, natomiast obowiązki niepieniężne mogą polegać między innymi na wykonaniu określonej czynności, zaniechaniu działania, wydaniu rzeczy, opróżnieniu lokalu czy podporządkowaniu się określonemu nakazowi wynikającemu z przepisów prawa lub aktu administracyjnego. Rodzaj obowiązku wpływa na wybór środka egzekucyjnego, ale co do zasady nie zmienia podstawowej pozycji zobowiązanego jako adresata działań podejmowanych przez organ egzekucyjny.
Status zobowiązanego nie zależy wyłącznie od jego formy prawnej. Może nim być zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna czy jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Istotne jest to, czy określony podmiot został prawidłowo wskazany jako adresat obowiązku, który nie został wykonany dobrowolnie. Oznacza to, że już na etapie poprzedzającym zastosowanie środków egzekucyjnych konieczne jest jednoznaczne ustalenie, kto jest zobowiązanym. Błąd w tym zakresie może prowadzić do skierowania egzekucji wobec podmiotu, na którym dany obowiązek w ogóle nie ciąży.
Z punktu widzenia ochrony praw jednostki szczególnie ważne jest, aby działania organu egzekucyjnego pozostawały w granicach wynikających z przepisów prawa. Zobowiązany znajduje się wprawdzie w sytuacji podporządkowania wobec działań władczych państwa, ale nie oznacza to, że jest pozbawiony środków ochrony prawnej. Może korzystać z przewidzianych prawem instrumentów służących kwestionowaniu nieprawidłowości dotyczących prowadzonej egzekucji, jeżeli zachodzą ku temu odpowiednie podstawy. Konstrukcja administracyjnego postępowania egzekucyjnego powinna zatem zapewniać równowagę pomiędzy skutecznością wykonania obowiązku a ochroną praw zobowiązanego.
Drugim niezwykle istotnym podmiotem jest wierzyciel. Jego pozycja wynika z faktu, że jest on uprawniony do żądania wykonania określonego obowiązku. W administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym wierzyciel nie zawsze występuje w takim samym charakterze jak wierzyciel w stosunkach cywilnoprawnych. W wielu przypadkach działa on w interesie publicznym i wykonuje zadania powierzone mu przez przepisy prawa. Jego rola polega między innymi na podejmowaniu czynności zmierzających do doprowadzenia do wykonania obowiązku oraz współdziałaniu z organem egzekucyjnym.
Wierzyciel odgrywa ważną rolę już przed formalnym rozpoczęciem egzekucji. Powinien bowiem ustalić, czy obowiązek istnieje, czy jest wymagalny oraz czy został wykonany przez zobowiązanego. Jeżeli obowiązek pozostaje niewykonany, konieczne jest podjęcie czynności prowadzących do uruchomienia postępowania egzekucyjnego. W praktyce oznacza to, że prawidłowość działań wierzyciela na etapie poprzedzającym egzekucję ma bezpośredni wpływ na późniejszą skuteczność postępowania.
Szczególną pozycję zajmuje organ egzekucyjny. To właśnie on jest wyposażony w kompetencje do stosowania przewidzianych prawem środków przymusu. Organ ten nie może jednak działać dowolnie. Zakres jego uprawnień jest ściśle określony przez przepisy, które wskazują, w jakich sprawach może prowadzić egzekucję i jakie środki może stosować. Kompetencja organu zależy między innymi od charakteru egzekwowanego obowiązku oraz rodzaju środka egzekucyjnego.
Organ egzekucyjny ma obowiązek badać podstawowe przesłanki pozwalające na prowadzenie egzekucji. Powinien ustalić, czy postępowanie zostało wszczęte wobec właściwego podmiotu, czy istnieje obowiązek podlegający egzekucji oraz czy dopuszczalne jest zastosowanie określonych środków. Nie może więc ograniczać swojej roli wyłącznie do mechanicznego wykonania żądania wierzyciela. Choć zakres badania sprawy przez organ egzekucyjny jest wyznaczony przepisami, jego obowiązkiem pozostaje prowadzenie postępowania zgodnie z zasadą legalności.
Ważną zasadą jest również dobór właściwego środka egzekucyjnego. Celem postępowania nie jest ukaranie zobowiązanego, ale doprowadzenie do wykonania ciążącego na nim obowiązku. Środki przymusu powinny być więc stosowane w taki sposób, aby były skuteczne, a jednocześnie nie powodowały nieuzasadnionej dolegliwości. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera zasada stosowania środka najmniej uciążliwego spośród tych, które mogą doprowadzić do wykonania obowiązku. Dotyczy to zarówno egzekucji obowiązków pieniężnych, jak i niepieniężnych.
W postępowaniu egzekucyjnym występują również osoby bezpośrednio wykonujące czynności terenowe lub inne działania związane z zastosowaniem środków egzekucyjnych. W przypadku obowiązków niepieniężnych szczególne znaczenie ma egzekutor. Jest to osoba działająca w imieniu i z upoważnienia właściwego organu, która realizuje konkretne czynności przewidziane w toku egzekucji. Jej działania muszą pozostawać w granicach powierzonych kompetencji. Egzekutor nie podejmuje więc samodzielnie decyzji co do istnienia obowiązku czy zasadności jego egzekucji, lecz wykonuje czynności służące realizacji rozstrzygnięcia organu.
Znaczenie tej funkcji jest duże szczególnie w sytuacjach, w których zastosowanie środka egzekucyjnego wymaga bezpośredniego działania wobec zobowiązanego lub jego mienia. W takich przypadkach sposób postępowania osoby wykonującej czynności egzekucyjne ma istotny wpływ na prawidłowość całego postępowania. Konieczne jest zarówno przestrzeganie zakresu upoważnienia, jak i respektowanie praw zobowiązanego oraz innych osób obecnych przy wykonywaniu czynności.
Odrębną kategorię stanowią dłużnicy zajętej wierzytelności. Ich udział jest charakterystyczny przede wszystkim dla egzekucji należności pieniężnych. Podmiot taki nie jest zobowiązanym w głównym postępowaniu egzekucyjnym, lecz pozostaje w stosunku prawnym ze zobowiązanym i posiada wobec niego określone zobowiązanie majątkowe. W wyniku dokonania zajęcia zostaje włączony do postępowania i musi podporządkować się skutkom dokonanej czynności egzekucyjnej.
Przykładem może być bank, w którym zobowiązany posiada środki pieniężne, albo pracodawca wypłacający mu wynagrodzenie. W takich sytuacjach organ egzekucyjny kieruje odpowiednie żądanie do podmiotu, który dysponuje środkami należącymi do zobowiązanego lub jest obowiązany dokonywać na jego rzecz określonych płatności. Od chwili skutecznego zajęcia podmiot ten powinien postępować zgodnie z obowiązkami wynikającymi z zastosowanego środka egzekucyjnego.
Pozycja dłużnika zajętej wierzytelności pokazuje, że skutki postępowania egzekucyjnego mogą dotyczyć również osób i jednostek, które nie są bezpośrednimi adresatami egzekwowanego obowiązku. Ich uczestnictwo jest jednak uzasadnione koniecznością skutecznego przeprowadzenia egzekucji. Jednocześnie działania wobec tych podmiotów muszą mieć wyraźną podstawę prawną, ponieważ nie mogą one być obciążane obowiązkami niewynikającymi z ustawy.
W postępowaniu mogą pojawić się także inne osoby trzecie, których prawa lub interesy zostają dotknięte przez czynności egzekucyjne. Szczególnie istotna jest sytuacja, w której organ kieruje egzekucję do składnika majątkowego, do którego prawo rości sobie inna osoba. W takim przypadku konieczne jest zapewnienie odpowiednich instrumentów ochrony prawnej. Administracyjne postępowanie egzekucyjne nie może bowiem prowadzić do pozbawienia praw majątkowych osób, które nie są zobowiązanymi i których mienie zostało objęte czynnościami egzekucyjnymi bez właściwej podstawy.
Zakres podmiotowy egzekucji administracyjnej pozostaje również związany z zasadami reprezentacji. Osoby prawne oraz jednostki organizacyjne działają poprzez swoje organy lub osoby uprawnione do reprezentowania. W przypadku osób fizycznych możliwe jest natomiast działanie przez przedstawiciela, jeżeli przepisy na to pozwalają i zachodzą ku temu odpowiednie przesłanki. Prawidłowe ustalenie osoby uprawnionej do działania za dany podmiot jest istotne między innymi dla skuteczności doręczeń oraz podejmowanych czynności procesowych.
Szczególną sytuację stanowi prowadzenie egzekucji wobec osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych. W takim przypadku znaczenia nabiera udział przedstawiciela ustawowego lub innej osoby uprawnionej do działania w imieniu zobowiązanego. Nie zmienia to jednak faktu, że sam obowiązek może obciążać określoną osobę, nawet jeżeli ze względu na jej sytuację prawną nie wszystkie czynności mogą być wobec niej podejmowane w taki sam sposób jak wobec osoby posiadającej pełną zdolność do czynności prawnych.
Odrębności występują także w odniesieniu do podmiotów korzystających ze szczególnej ochrony wynikającej z prawa międzynarodowego lub krajowego. Immunitety i przywileje nie oznaczają całkowitego wyłączenia wszystkich osób korzystających z ochrony spod działania polskiego prawa, lecz wprowadzają określone ograniczenia dotyczące możliwości stosowania wobec nich środków przymusu. Z tego względu przed podjęciem działań konieczne jest ustalenie zakresu przysługującego immunitetu oraz tego, czy w konkretnej sprawie prowadzenie egzekucji jest dopuszczalne.
Istotnym elementem zakresu podmiotowego jest także rozdzielenie funkcji wierzyciela i organu egzekucyjnego. W określonych sytuacjach role te mogą przypadać temu samemu podmiotowi, jednak pojęciowo należy je rozróżniać. Wierzyciel żąda wykonania obowiązku, natomiast organ egzekucyjny stosuje środki prowadzące do jego przymusowej realizacji. Takie rozróżnienie pozwala lepiej zrozumieć strukturę postępowania i odpowiedzialność poszczególnych uczestników za wykonywane czynności.
W praktyce ważne jest również współdziałanie różnych organów. Charakter obowiązku, miejsce zamieszkania zobowiązanego, położenie jego majątku czy rodzaj stosowanego środka mogą powodować konieczność zaangażowania kilku instytucji. Administracyjne postępowanie egzekucyjne nie zawsze przebiega więc w ramach działania jednego organu. Sprawność współpracy pomiędzy poszczególnymi podmiotami może w istotnym stopniu wpływać na czas i skuteczność dochodzenia obowiązku.
Szeroki zakres podmiotowy postępowania wynika z jego specyfiki. Egzekucja administracyjna ingeruje bowiem w sytuację prawną zobowiązanego, ale dla osiągnięcia celu postępowania często konieczne jest zaangażowanie innych osób i instytucji. Banki, pracodawcy, inne podmioty zobowiązane wobec dłużnika czy osoby wykonujące czynności egzekucyjne tworzą mechanizm, dzięki któremu obowiązek może zostać faktycznie zrealizowany pomimo braku dobrowolnego działania zobowiązanego.
Nie można jednak utożsamiać szerokiego zakresu podmiotowego z dowolnością działania organów. Każdy uczestnik postępowania posiada ściśle określoną pozycję, a zakres jego praw i obowiązków wynika z przepisów. Jest to szczególnie ważne ze względu na władczy charakter egzekucji administracyjnej. Stosowanie przymusu państwowego wymaga bowiem wyraźnej podstawy prawnej i zachowania gwarancji proceduralnych.
Prawidłowe określenie zakresu podmiotowego ma także znaczenie dla odpowiedzialności za dokonane czynności. Możliwość ustalenia, kto występował w charakterze wierzyciela, kto był organem egzekucyjnym, kto wykonał określoną czynność oraz wobec kogo została ona skierowana, pozwala ocenić legalność postępowania. W przypadku wystąpienia nieprawidłowości umożliwia również określenie podmiotu odpowiedzialnego za ich powstanie.
Ostatecznie zakres podmiotowy egzekucji administracyjnej obejmuje rozbudowany krąg uczestników o zróżnicowanej pozycji prawnej. Najważniejsze miejsce zajmuje zobowiązany, ponieważ to wobec niego prowadzone są działania mające doprowadzić do wykonania obowiązku. Istotną rolę pełnią jednak również wierzyciel i organ egzekucyjny, a w zależności od charakteru sprawy także egzekutor, dłużnik zajętej wierzytelności, przedstawiciele stron oraz osoby trzecie. Każdy z tych podmiotów uczestniczy w postępowaniu w innym zakresie i wykonuje inne zadania.
Tak ukształtowany system ma zapewniać z jednej strony skuteczne wykonywanie obowiązków wynikających z prawa administracyjnego, a z drugiej ochronę praw podmiotów, których postępowanie dotyczy. Skuteczność egzekucji nie może być bowiem osiągana kosztem legalności działań organów. Właściwe określenie pozycji uczestników, ich kompetencji i obowiązków stanowi jeden z podstawowych warunków prawidłowego prowadzenia administracyjnego postępowania egzekucyjnego.
[1] B. Adamiak, J. Borkowski, Polskie postępowanie…, s. 407.