Wiedząc już, że samorząd polega na wykonywaniu ustawowo przekazanych zadań publicznych przez ustawowo utworzone zrzeszenia (wspólnoty, korporacje publicznoprawne) obywateli lub innych podmiotów prawa i nie należy do instytucji społeczeństwa obywatelskiego w jego kontynentalnym rozumieniu, można przejść do zidentyfikowania typów samorządu w tym rozumieniu, by określić miejsce samorządu terytorialnego w ogólnym systemie instytucji samorządu[1].
Wskazać można na wiele różnego rodzaju czynników mających wpływ – na rozwój lokalny, od bardzo generalnych do szczegółowych czy nawet detalicznych. Część tych czynników ma charakter powszechny, podczas gdy inne występować mogą i oddziaływać jedynie w niektórych miejscach i w pewnych momentach czasowych.
Dokonywać można wielu klasyfikacji czynników rozwoju lokalnego łącząc je w mniej lub bardziej homogeniczne grupy. W tym miejscu zaprezentowana zostanie dość szeroka gama czynników rozwoju lokalnego, choć także dokonana zostanie pewnego rodzaju ich agregacja z zachowaniem możliwie wysokiego poziomu rozłączności. Nie można jednak mówić o całkowitej rozłączności przedstawianych klasyfikacji, bowiem niektóre czynniki rozwoju bądź to są z sobą dość ściśle powiązane, bądź też są z natury rzeczy „nierozłączne”.
W tym miejscu omówione zostaną czynniki rozwoju ogólnego. Są to[2]:
- potrzeby społeczności lokalnych,
- zasoby i walory środowiska przyrodniczego,
- zasoby pracy,
- zainwestowanie infrastrukturalne,
- istniejący potencjał gospodarczy,
- rynek lokalny i rynki zewnętrzne,
- kapitał finansowy, zwłaszcza inwestycyjny,
- poziom nauki, techniki i kultury,
- nowoczesne technologie wytwarzania,
- teren i korzyści miejsca,
- stosunki międzynarodowe i współpraca bilateralna.
Niekwestionowaną prawdą jest to, że środowisko przyrodnicze oddziaływać może na rozwój lokalny jako jeden z zasadniczych jego czynników. Jednocześnie ograniczenia rozwojowe, jakie wiążą się z określonymi właściwościami i stanem środowiska, oddziaływać mogą jako bariery lub ograniczenia rozwoju.
Generalnie można przyjąć, że wykorzystywane przez człowieka elementy środowiska przyrodniczego (użytki środowiska przyrodniczego) można podzielić na: zasoby i siły przyrody oraz warunki. Do zasobów przyrody zalicza się substancje i energie przyrody (są wykorzystywane przez człowieka, a zatem użytkowane), które można mierzyć w jednostkach masy i energii.
Innego charakteru użytkami są natomiast warunki przyrodnicze. Są to pewne całości, takie jak: ekosystemy, biocenozy, topoklimaty, które można opisywać i mierzyć w ramach przestrzeni geograficznej oraz inne, niemierzalne całości, także związane z przestrzenią geograficzną, określane mianem korzystnego położenia geograficznego, takie jak: piękny krajobraz, dogodne warunki wypoczynku, miejsca, w których z racji warunków przyrodniczych jest miło i przyjemnie przebywać.
Choć wszystkie, tak mierzalne jak i niemierzalne, wymienione uprzednio użytki środowiska przyrodniczego istotne są dla rozwoju lokalnego, to jednak szczególna w tym względzie rola przypada zasobom przyrody. Są to zarówno zasoby stabilne, jak i labilne, związane z podstawowymi sferami abiotycznego środowiska przyrodniczego, tj. litosferą (zasoby stabilne) oraz hydrosferą i atmosferą (zasoby labilne). Do zasobów przyrody zalicza się także biomasę, zasób biosfery, tj. środowiska biotycznego.
Niezmiernie ważny, z punktu widzenia gospodarczego wykorzystania zasobów przyrody, jest problem ich zużywania czy wyczerpywania się oraz okres ich odnawialności. Rzeczywistość jest bowiem taka, że większość zasobów raz wykorzystanych w działalności gospodarczej jest stracona i nie może być uwzględniana w ich bilansie. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera racjonalna i oszczędna gospodarka zasobami, co z jednej strony regulowane jest przez wyważone potrzeby społeczne, a z drugiej przez stosowane, zasobooszczędne technologie.
Ostatnio na znaczeniu zyskuje pogląd zakładający uwzględnianie w działalności gospodarczej czy wręcz respektowanie tzw. potencjału środowiska przyrodniczego danego obszaru, co gwarantuje utrzymanie pożądanego dla środowiska stanu równowagi.
Wyróżniane są trzy kategorie potencjału środowiska przyrodniczego, związane z konkretnymi obszarami, a mianowicie potencjał:
- samoregulująco-odpornościowy – to w zasadzie zdolność środowiska do przeciwdziałania zmianom w nim zachodzącym i neutralizacji skutków dokonujących się zmian. Chodzi tu przede wszystkim o zmiany spowodowane działalnością człowieka (antropogeniczne).
- zasobowo-użytkowy ma charakter złożony i tworzą go między innymi potencjały częściowe: produktywności biologicznej, wodny, surowcowy, atmosferyczny, transurbacyjny oraz rekreacyjno-balneologiczny.
- percepcyjno-behawioralny jest to natomiast zdolność środowiska do oddziaływania na zmysły człowieka i do stymulowania jego zachowali
Świadomość istnienia wymienionych potencjałów środowiskowych i płynących zeń uwarunkowań oraz ograniczeń jest sprawą ważną w oszczędnym i bezpiecznym (utrzymanie dynamicznej równowagi środowiska) rozwoju lokalnym, zwłaszcza zaś w tzw. ekorozwoju.
Rozpoznanie zasobu przyrodniczego powinno prowadzić do pytania, na jakich warunkach można z niego korzystać. Samo występowanie surowca, wody lub odpowiednich gleb nie oznacza jeszcze, że ich wykorzystanie będzie gospodarczo uzasadnione. Znaczenie mają jakość zasobu, jego położenie, możliwość dotarcia do niego oraz nakłady potrzebne do przygotowania eksploatacji. Zasób dostępny fizycznie może okazać się trudno dostępny ekonomicznie. W strategii rozwoju warto zatem oddzielić opis tego, czym obszar dysponuje, od oceny przedsięwzięć, które rzeczywiście mogą na tej podstawie powstać.
Ocena ilości zasobu wymaga również określenia czasu, którego dotyczy. Roczna wielkość dostępnej wody może wyglądać korzystnie, chociaż w okresie największego zapotrzebowania pojawia się jej niedobór. Podobnie walory wypoczynkowe mają inną użyteczność w różnych porach roku. Uśredniony opis może ukrywać ograniczenia ważne dla rolnictwa, zakładu produkcyjnego lub turystyki. Potrzebne jest rozpoznanie okresów krytycznych oraz rozważenie, czy użytkownicy potrafią dostosować swoją działalność do naturalnej zmienności. Odpowiedź wpływa na skalę inwestycji i na zakres niezbędnych zabezpieczeń.
Koszt eksploatacji nie kończy się przy wydobyciu lub poborze zasobu. Obejmuje także jego przetworzenie, transport, magazynowanie oraz uporządkowanie miejsca działalności. W hipotetycznej gminie posiadającej złoże kruszywa możliwość uruchomienia wydobycia wymagałaby zbadania dróg dojazdowych, odległości od odbiorców i sposobu późniejszego zagospodarowania terenu. Korzystna jakość materiału mogłaby nie wystarczyć, gdyby przewóz był kosztowny, a ruch ciężkich pojazdów powodował znaczne obciążenie lokalnych dróg. Taki przykład pokazuje, dlaczego inwentaryzację przyrodniczą należy łączyć z analizą gospodarczą i przestrzenną.
Rachunek przedsięwzięcia powinien też uwzględniać skutki ponoszone przez innych użytkowników obszaru. Korzyść przedsiębiorstwa nie jest automatycznie korzyścią całej wspólnoty. Hałas, zmiana krajobrazu lub pogorszenie dostępu do wody mogą ograniczyć działalność innych podmiotów i obniżyć warunki zamieszkania. Część tych skutków trudno wyrazić w cenach, lecz można opisać ich zasięg, trwałość i grupy mieszkańców, których dotyczą. Dzięki temu wybór kierunku rozwoju nie opiera się wyłącznie na przychodzie z jednej działalności. Obejmuje również utracone możliwości innych sposobów wykorzystania przestrzeni.
Znaczenie środowiska wykracza poza dostarczanie materiałów do produkcji. Woda, gleba i roślinność uczestniczą w procesach, od których zależą warunki życia oraz prowadzenia działalności. Zachowanie terenów zatrzymujących wodę lub ograniczających erozję może mieć wartość także wtedy, gdy teren nie przynosi bezpośredniego dochodu. W diagnozie lokalnej można wskazać takie funkcje i ustalić, komu służą. Ochrona zasobu staje się wówczas elementem rozumowania gospodarczego: pozwala zachować użyteczność obszaru oraz uniknąć części wydatków związanych z pogorszeniem jego stanu.
Rozważmy hipotetyczną dolinę, w której mieszkańcy prowadzą gospodarstwa rolne, a przyjezdni korzystają z wypoczynku nad rzeką. Dodatkowe wykorzystanie wody przez nową działalność mogłoby przynieść miejsca pracy, lecz jednocześnie zmienić warunki gospodarowania i rekreacji. Strategia powinna pokazać, jak różne sposoby użytkowania wpływają na siebie w okresie niskich stanów wody. Możliwe rozwiązania obejmowałyby ograniczenie skali przedsięwzięcia, zmianę technologii lub przesunięcie części zapotrzebowania poza okres największego obciążenia. Wybór zależałby od rozpoznanych warunków, a nie od samego faktu obecności rzeki.
Podobne konflikty mogą wystąpić między zabudową a zachowaniem otwartego krajobrazu. Atrakcyjne położenie sprzyja powstawaniu nowych obiektów, lecz ich nadmierna koncentracja może osłabić walor, który pierwotnie przyciągał użytkowników. Właściwości środowiska należy więc rozpatrywać razem z intensywnością zagospodarowania. Potrzebne są czytelne przesłanki określające, gdzie można dopuścić większe wykorzystanie, gdzie potrzebne jest ograniczenie presji i jakie informacje pozwolą rozpoznać przekroczenie przyjętych założeń. Takie podejście pomaga połączyć interes pojedynczych inwestorów z trwałością funkcji całego obszaru.
W odniesieniu do zasobów nieodnawialnych szczególne znaczenie ma pytanie, co pozostanie po zakończeniu eksploatacji. Dochód uzyskiwany przez określony czas nie tworzy sam przez się trwałej podstawy rozwoju. Można natomiast rozważyć, czy część uzyskanych korzyści zostanie wykorzystana do rozbudowy umiejętności mieszkańców, przygotowania nowych terenów działalności lub poprawy usług publicznych. Nie jest to gwarancja powodzenia, lecz sposób uwzględnienia dłuższej perspektywy. Strategia powinna od początku przewidywać funkcjonowanie miejscowości po wyczerpaniu zasobu, zamiast odkładać to zagadnienie do końca jego użytkowania.
Odnawialność także nie oznacza nieograniczonej możliwości korzystania. Tempo odtworzenia zasobu zależy od jego właściwości i od warunków, w których zachodzi regeneracja. W przypadku biomasy istotne są nie tylko wielkość pozyskania, lecz również stan gleby, sposób prowadzenia upraw i wykorzystanie pozostałości. Działalność może być oparta na zasobie odnawialnym, a mimo to osłabiać jego przyszłą produktywność. Przyjęcie długiego horyzontu analizy pozwala dostrzec zależności, których nie pokazuje wynik jednego sezonu. Warto przy tym rozróżniać odtworzenie ilości materiału od zachowania jakości środowiska.
Dla potrzeb strategii użyteczne jest wskazanie niewielkiego zestawu obserwacji opisujących stan zasobu oraz presję wynikającą z działalności człowieka. Nie trzeba sprowadzać wszystkich walorów do jednej oceny punktowej. W przypadku wody można obserwować jej dostępność w okresach krytycznych, wielkość zapotrzebowania i jakość; przy terenach rekreacyjnych także natężenie użytkowania oraz zmiany krajobrazu. Wskaźnik ma sens wtedy, gdy wiadomo, jaka decyzja może wynikać z jego zmiany. Samo gromadzenie danych bez związku z działaniem nie rozstrzyga problemów gospodarowania zasobami.
Granice administracyjne nie zamykają procesów przyrodniczych. Działania podejmowane w jednej gminie mogą zmienić sytuację położonych niżej miejscowości lub terenów sąsiednich. Z tego względu ocena lokalnych korzyści powinna obejmować powiązania z otoczeniem. Wspólne rozpoznanie warunków wodnych, ciągłości terenów otwartych czy sposobów użytkowania lasów ułatwia dostrzeżenie skutków, których pojedyncza jednostka nie widzi w swoim bilansie. Współpraca służy tu przede wszystkim uzgodnieniu informacji i założeń, dzięki którym działania różnych gospodarzy przestrzeni mogą się uzupełniać.
Praktyczny rezultat analizy środowiskowej stanowią warunki wyboru przedsięwzięć. Można określić, które zasoby tworzą przewagę obszaru, jakie koszty ograniczają ich wykorzystanie i jakie funkcje wymagają zachowania. Następnie potrzebne jest powiązanie tych ustaleń z celami gospodarczymi oraz jakością życia mieszkańców. Dzięki temu zasoby przyrody stają się rzeczywistą podstawą decyzji strategicznych. Ich znaczenie wyraża się zarówno w możliwości podjęcia działalności, jak i w zdolności utrzymania tej działalności bez stopniowego niszczenia warunków, na których opiera się przyszłość jednostki terytorialnej.