Prace z administracji - prace dyplomowe z administracji

Człowiek i przestrzeń go otaczająca podlegają coraz bardziej złożonym interakcjom. Wprowadzają jako model bazowy do problematyki planowania rozwoju regionalnego podstawowe składowe, niezbędne do spełnienia wymagań systemowego podejścia do kreacji i budowy koncepcji strategii rozwoju^[1].

Właściwie niemal każda działalność gospodarcza i społeczna związana jest z zaspokajaniem potrzeb poszczególnych osób, społeczności lokalnych, społeczeństwa. Oznacza to, że każdy rozwój gospodarczy, w tym także lokalny, wiąże się bezpośrednio z zaspokojeniem rosnących potrzeb społecznych, że jest wręcz przez te potrzeby określany. Rozwój społeczno-gospodarczy jest zatem dość ściśle powiązany z poszczególnymi kategoriami potrzeb, bowiem oprócz potrzeb powszechnych, dotyczących każdego człowieka, bez względu na to, gdzie mieszka i jaki poziom cywilizacyjne-kulturowy prezentuje, ujawniają się także pewne potrzeby mniej powszechne lub wręcz wysoce zindywidualizowane, które pozostają wypadkową uznawanego światopoglądu, poziomu kulturowego, zamożności, geograficznych warunków zamieszkania, a także osobistych zainteresowań i upodobań – i wszystkie te potrzeby należy zaspokoić.

Potrzeby społeczne, biorąc pod uwagę ich ilość i stopień powszechności występowania, układają się na kształt piramidy (trójkąta), której podstawę stanowią potrzeby witalne i egzystencjalne, powszechne i charakterystyczne dla każdej jednostki ludzkiej, społeczności lokalnych, społeczeństwa, natomiast wierzchołek – wybitnie zindywidualizowane potrzeby jednostkowe, zarówno materialne, takie jak np. posiadanie: obrazu J. Chełmońskiego, rezydencji na Majorce, zestawu czerwonych win francuskich bordeaux rocznik 1923, jak i niematerialne, np. zdobycie szczytu K-2, przewodzenie partii anarchistycznej, gra na lutni itp. Potrzeby, których chęć (czy wola) zaspokojenia może pobudzić rozwój lokalny, należą przede wszystkim do kategorii potrzeb powszechnych, choć nie zawsze muszą dotyczyć sfery materialnej życia społecznego.

Poniżej scharakteryzowane zostaną te kategorie potrzeb, które w warunkach polskich (obecnie istniejących i takich, jakie muszą powstać w wyniku rozwoju gospodarki rynkowej i samorządowych struktur społecznych) mogą przyczynić się do rozwoju lokalnego. Gospodarka światowa to historycznie ukształtowany system zmieniających się w czasie różnorodnych form powiązań gospodarczych między określonymi podmiotami^[2].

Potrzeby egzystencjalne (biologiczne)

Spośród wielu potrzeb zaliczanych do egzystencjalnych o rozwoju lokalnym zadecydować może dążenie do zaspokojenia potrzeb związanych z funkcjonowaniem gospodarstw domowych. W sensie rozwojowym oznacza to powstawanie nowych placówek produkcyjnych i usługowych związanych z produkcją dóbr i ich dystrybucją oraz świadczeniem niektórych usług dla ludności. W grę wchodzi zatem produkcja artykułów żywnościowych, zwłaszcza zaś tzw. zdrowej żywności oraz sprzedaż tej żywności, od asortymentu mięsnego i mleczarskiego począwszy, a na wyrobach delikatesowych skończywszy. Potrzeby egzystencjalne zaspokajać także będą powstające: restauracje, bary, kawiarnie, kioski gastronomiczne, kioski z lodami, goframi, tostami itp.

Produkty zaspokajające potrzeby egzystencjalne to także szeroko rozumiane ubranie (bielizna osobista, odzież, galanteria, obuwie, pasmanteria itp.), niezbędne w naszych warunkach klimatycznych i cywilizacyjno-kulturowych. W tej sytuacji czynnikiem rozwoju lokalnego może być zatem również produkcja, dystrybucja i naprawa odzieży oraz obuwia, a także produkcja i dystrybucja środków higieny osobistej oraz utrzymania czystości.

Potrzeby egzystencjalne zaspokaja także typowa działalność niematerialna związana z opieką zdrowotną, rehabilitacją, regeneracją sił, sportem i wypoczynkiem, od podstawowych potrzeb ochrony zdrowia począwszy (lekarz domowy ogólny, stomatolog, lekarz specjalista), do potrzeb zindywidualizowanych, niekiedy wyszukanych, właściwych społeczeństwom bogatym (operacje plastyczne, gabinety odnowy, odchudzania, salony piękności, sauny itp.). Do tej kategorii należą także potrzeby czynnego uprawiania sportu i to zarówno tzw. sportu na wolnym powietrzu, dostępnego dla każdego, jak i sportu mogącego stanowić przedmiot gospodarki lokalnej i niemałe źródło dochodów, czyli tzw. sportu ludzi zamożnych (golf, tenis, jazda konna, żeglarstwo, wind-surfing, samoloty sportowe, szybowce, lotniarstwo, siłownie itp.).

Można wtedy przyjąć proste założenie ogólne, że współczesne plany stają się tym skuteczniejszym instrumentem rozwoju przedsiębiorczości indywidualnej, im pełniej uwzględniają wymagania związane z budowaniem podstaw gospodarki opartej na wiedzy człowieka, grup zawodowych i w szczególności grup interdyscyplinarnych^[3].

Dla wielu miejscowości powstanie placówek zaspokajających różnego rodzaju potrzeby egzystencjalne może stać się czynnikiem rozwoju lokalnego, choć czynnikiem w poważnym stopniu korygowanym przez prawa rynku (struktura społeczna i poziom zamożności społeczności lokalnych, preferencje konsumpcyjne ludności, konkurencja asortymentowa i cenowa itp.).

Potrzeby rezydencjalne (mieszkaniowe)

Bezpośrednio z życiem człowieka związane są także tzw. potrzeby rezydencjalne. Co więcej, stopień zaspokojenia tego rodzaju potrzeb przyjmuje się zwykle za miarę poziomu czy standardu życia mieszkańców.

Większość potrzeb rezydencjalnych wiąże się z mieszkaniem, a zwłaszcza z jego wyposażeniem i funkcjonowaniem. Biorąc pod uwagę relatywnie niski (w stosunku do krajów Europy Zachodniej), ogólny poziom warunków życia ludności, znaczną liczbę rodzin i osób nie posiadających własnego mieszkania, niski standard techniczny i użytkowy wielu tysięcy czy nawet milionów mieszkań, zwłaszcza wiejskich (brak sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, ustępu spłukiwanego, łazienki, centralnego ogrzewania, telefonu itp.), poważny stopień dekapitalizacji substancji mieszkaniowej itp., pokrycie tego rodzaju potrzeb stanowić może niezwykle ważki czynnik rozwoju gospodarczego, nie tylko w skali lokalnej.

Z budową, rozbudową i modernizacją mieszkań wiąże się cała sfera działań gospodarczych, od produkcji materiałów budowlanych do „drobiazgów” i detali służących wyposażeniu czy przyozdobieniu mieszkania. Przede wszystkim chodzić będzie o produkcję: cegły, dachówki, elementów betonowych, stolarki budowlanej, papy, blachy dachowej, materiałów izolacyjnych, przewodów elektrycznych, materiałów instalacyjnych, parkietów, desek podłogowych, wykładzin, urządzeń sanitarnych, mebli, artykułów dekoracyjnych, sprzętu oświetleniowego, technicznego sprzętu gospodarstwa domowego, artykułów gospodarstwa domowego, sprzętu audio-video, drobnego sprzętu ogrodniczego, kwiatów, drzew i krzewów, sprzętu rekreacyjnego itp. Rozwój budownictwa mieszkaniowego spowoduje ponadto wzrost zapotrzebowania na różnego rodzaju usługi rzemieślnicze, w tym: murarskie, posadzkarskie, ciesielskie, dekarskie, elektrotechniczne, instalacyjne, stolarskie, malarskie, „tapeciarskie” i inne. Poprawa zaś stanu wyposażenia mieszkań pociągnie za sobą rozwój usług naprawczych i instalacji (sieć kablowa RTV, telefony, nowe systemy ogrzewania, urządzenia zabezpieczenia mieszkań itp.).

Ani w Polsce ani prawdopodobnie w innych miejscach na świecie władze lokalne nie mają wystarczających środków, aby zaspokoić wszystkie potrzeby mieszkaniowe swoich mieszkańców. Swoje potrzeby mieszkaniowe w przeważającej części zaspokajają same zainteresowane osoby i organizacje sektora prywatnego^[4].

Budowa mieszkań wymusi (w gruncie rzeczy poprzedzona będzie) konieczność uzbrojenia terenów przeznaczonych dla budownictwa mieszkaniowego, co przyczyni się generalnie do rozwoju infrastruktury technicznej, tworząc nowe miejsca pracy zarówno w wykonawstwie tych robót, jak i w konserwacji sieci oraz urządzeń.

W kategoriach potrzeb egzystencjalnych i rezydencjalnych w coraz większym stopniu mieści się samochód osobowy. Postępujący poziom motoryzacji indywidualnej wymagać będzie budowy: nowych dróg, garaży, parkingów, stacji obsługi samochodów, warsztatów naprawczych, stacji benzynowych itp. Wszystko to dostarczy nowych miejsc pracy oraz zasili kasę samorządu terytorialnego (podatek), a zatem składać się będzie na typowo pojmowany rozwój lokalny.

Potrzeby kulturalne

Kiedy zostają zaspokojone potrzeby bytowe ludzi zaczynają kształtować się potrzeby kulturalne. Mają one ścisły związek z aktywnością kulturalną, ponieważ w dużym stopniu ją warunkują^[5]. Tę kategorię reprezentują wszystkie potrzeby, dotyczące psychospołecznej sfery życia człowieka. Mniejszy stopień powszechności tego rodzaju potrzeb (np. w stosunku do egzystencjalnych czy rezydencjalnych), indywidualne zróżnicowanie upodobań, priorytetów i preferencji oraz społeczny charakter ich zaspokajania sprawiają, że potrzeby kulturalne nie odegrają tak znaczącej roli w kreowaniu rozwoju lokalnego.

Postęp cywilizacyjno-kulturowy będzie wymuszał rozwój placówek świadczących szeroko rozumiane usługi kulturalne czy kulturowe.

Pierwszorzędną rolę wśród potrzeb kulturalnych odgrywają potrzeby oświatowe. Nie tyle chodzi tu o szkolnictwo podstawowe, które w warunkach polskich od wielu dziesiątków lat jest powszechne, a o ponadpodstawowe, mniej rozwinięte i nie zawsze nawiązujące do potrzeb oraz do zmieniających się warunków społecznych. Osobny problem stanowią złe i zacofane, techniczne warunki nauczania oraz niedostatek środków materialnych systemu edukacji narodowej. Usługi oświatowe to także różnego rodzaju kursy, szkolenia uzupełniające, dokształcanie, doskonalenie zawodowe, przekwalifikowanie itp., tak dziś znaczące w zmieniających się wymaganiach kadrowych.

Nie należy lekceważyć potrzeb kulturowych jako czynnika rozwoju lokalnego, zwłaszcza w sytuacji, kiedy istnieje wiele obiektów zabytkowych, w których można utworzyć placówki muzealne, galerie czy ekskluzywne ośrodki konferencyjne i kongresowe. W wielu miejscowościach i obiektach istnieją warunki do zorganizowania wysokiej rangi imprez artystycznych, takich jak: recitale, koncerty, przedstawienia teatralne lub festiwale. Popyt na tego rodzaju imprezy wyraźnie się nasila, a wysokiej rangi artystycznej imprezy odbywające się w atrakcyjnych zabytkowych obiektach i pomieszczeniach, mogą z całą pewnością przyciągnąć widzów i słuchaczy, zarówno z kraju, jak i z zagranicy.

Potrzeby społeczne

Do tej kategorii potrzeb zaliczamy te wszystkie potrzeby ludności, jakie wiążą się z tzw. „lokalną skalą solidarności społecznej”. W każdym środowisku społeczności lokalnych występują specyficzne potrzeby poszczególnych grup wiekowych ludności, ludzi samotnych, chorych, niepełnosprawnych, zagubionych w wirze dnia codziennego. Potrzeby te muszą zostać zaspokojone z czysto ludzkiego czy etyczno-moralnego punktu widzenia lub w ramach zwykłej solidarności społecznej. W celu zaspokajania potrzeb społecznych powołana została gmina czy też powiat^[6]. Zaspokojeniem tych potrzeb zajmować się mogą także różnego rodzaju placówki i instytucje, choćby takie jak:

• centrum sportowo-rekreacyjne dla młodzieży,
• centrum (ośrodek) pomocy osobom starym i chorym,
• placówki dziennej opieki nad dzieckiem,
• poradnie doradztwa zawodowego i życiowego dla młodzieży,
• placówki kształcenia dorosłych i młodzieży,
• placówki doradztwa prawnego i finansowego,
• poradnie zdrowia psychicznego i kluby rehabilitacji,
• placówki usług komunalnych,
• punkty żywienia i zaopatrzenia w leki osób najbiedniejszych,
• biblioteki, czytelnie i kluby kultury.

Potrzeby społeczności lokalnych w kontekście rozwoju lokalnego

Występowanie w danym miejscu konkretnej potrzeby wskazywać może jedynie na szanse rozwoju lokalnego. Rozwój ten będzie jednak możliwy wtedy, kiedy wystąpią warunki podjęcia działalności produkcyjnej lub usługowej, zwłaszcza zaś gdy znajdą się środki na uruchomienie danej formy działalności, gdy stworzony zostanie korzystny dla rozwoju lokalnego klimat społeczny oraz gdy znajdzie się osoba lub znajdą się: grupa społeczna, stowarzyszenie, związek czy samorząd terytorialny, które podejmą ryzyko działań na rzecz rozwoju lokalnego. I choć tego rodzaju działania nie będą w większości przypadków miały charakteru spektakularnego oraz nie przyniosą większego profitu dla inicjatorów i realizatorów konkretnego przedsięwzięcia, to jednak w sumie złożą się na wcale pokaźny efekt ogólnospołeczny i indywidualny, wymierzany nowymi miejscami pracy, poprawą warunków życia, podniesieniem atrakcyjności danej miejscowości, ulżeniem ciężkiej doli osób starych, chorych i niepełnosprawnych oraz przezwyciężeniem niektórych bolesnych i nabrzmiałych problemów społecznych.

Można przyjąć, że skoro zainteresowanie przedsiębiorczością jest odmienne w badaniach ekonomicznych, socjologicznych i organizacyjnych, to każda z tych dyscyplin wskaże inny podmiot tej kreacji^[7].

Nowe warunki społeczno-ustrojowe, jakie istnieją w Polsce od końca 1989 roku, stworzyły zupełnie nową sytuację społeczno-gospodarczą. W miejsce centralistycznego systemu nakazowo-rozdzielczego wprowadzone zostały mechanizmy gospodarki rynkowej, a w miejsce odgórnie sterowanych tzw. terenowych organów administracji państwowej powstały autentyczne struktury samorządu terytorialnego. Pojawił się więc samodzielny i wolny, w zakresie: decyzji odnośnie do własnego działania, przedsiębiorca oraz autentyczny gospodarz terenu, którzy jako dwie strony pola gry ekonomicznej realizują w jednym miejscu (gminie, miejscowości, dzielnicy, osiedlu itp.) swoje własne, odmiennie zorientowane cele.

W takich okolicznościach wyraźnie zarysowuje się więc potrzeba podporządkowania interesów indywidualnych ogólnospołecznemu interesowi reprezentowanemu przez samorząd terytorialny. Podporządkowanie takie jest możliwe jedynie w warunkach wymuszenia na podmiotach gospodarczych, a także na mieszkańcach danej gminy, odpowiednich zachowań w zakresie realizacji własnych celów.

Nowe warunki społeczno-ustrojowe stwarzają dużą szansę na realizację rozwoju społeczno-gospodarczego w nawiązaniu do potrzeb własnych społeczności lokalnych oraz kategorii, jakości i możliwości wykorzystania lokalnych zasobów i innych czynników rozwojowych. Oznacza to jednocześnie możliwości realizacji własnych zadań rozwojowych w oderwaniu od czynników zewnętrznych, co jest szczególnie istotne, gdy w walce o pozyskanie poważnych inwestorów jednostki lokalne przegrywają konkurencję z dużymi aglomeracjami i ośrodkami miejskimi. Rozwój lokalny czy gospodarka lokalna stanowią sposób na rozszerzenie lokalnej autonomii na sferę gospodarczą i rozwoju społecznego, których stan w tak znaczącym stopniu kształtuje i właściwości lokalnego środowiska życia, i warunki bytu mieszkańców. Z tych to między innymi względów, w dobrze zaplanowanym, skoordynowanym i sprawnie zrealizowanym rozwoju lokalnym upatruje się bardzo istotny czynnik kształtowania oblicza lokalnego terytorialnego systemu społecznego i pomyślności mieszkańców. Rozwój lokalny nie jest modą, a sposobem na rozwiązanie wielu palących problemów, w sytuacji obowiązywania twardych reguł gry rynkowej, w której „mały” znaczyć może wiele, zwłaszcza w lokalnym wymiarze działania.

Powołać się tu można na klasyczną typologię samorządu, występującą także w literaturze z czasów II Rzeczypospolitej^[1].

Proces rozwoju lokalnego musi być działalnością świadomą, celową i prospektywną, prowadzoną w interesie społeczności lokalnej. Efektem pomyślnej realizacji tego procesu będzie docelowy, społecznie pożądany, stopień rozwoju terytorialnego systemu społecznego i jego ład przestrzenny oraz wyższy poziom zaspokojenia podstawowych potrzeb społeczności lokalnych i wyższy poziom warunków bytowych. Rozwój lokalny konkretnego, terytorialnego systemu społecznego, stosownie do obowiązującego prawa i do istoty istnienia oraz działania samorządu terytorialnego, prowadzić należy przy wykorzystaniu wszelkich dostępnych zasobów, środków i narzędzi oraz przy powszechnym zaangażowaniu miejscowej ludności. Tylko bowiem w takich warunkach o rozwoju lokalnego środowiska życia decydować będą jego mieszkańcy.

Rozwój poszczególnych dziedzin życia społeczno-gospodarczego gminy jest sprawą bardzo ważną. Nie mniej ważny jest także rozwój gminy jako całości, co posiada jednoznacznie określony aspekt przestrzenny. Dlatego to ostatecznym kryterium oceny całościowego rozwoju gminy będzie nie tylko poziom życia mieszkańców i stopień zaspokojenia ich potrzeb, ale także dostępność poszczególnych placówek świadczenia usług, poziom równowagi ekologicznej oraz ład przestrzenny.

Poziom osiągniętego w kategoriach: społecznych, ekonomicznych, ekologicznych i estetycznych ładu przestrzennego stanowić będzie podstawę syntetycznej oceny rozwoju terytorialnego systemu społecznego, traktowanego jako funkcjonalna całość^[2].

Szansę rozwojową warto opisać jako możliwość powiązaną z określonymi warunkami. Korzystne położenie, niewykorzystany budynek lub doświadczenie mieszkańców mogą ułatwiać działanie, ale wymagają rozpoznania konkretnego zastosowania. Ten sam czynnik bywa oceniany odmiennie w różnych sytuacjach. Bliskość dużego miasta może zwiększać dostęp do odbiorców, a równocześnie ułatwiać odpływ pracowników i wydatków konsumpcyjnych poza gminę. W strategii przydatny jest zatem opis mechanizmu oddziaływania. Ogólna etykieta szansy nie wyjaśnia, dla kogo dana okoliczność jest korzystna i czego potrzeba, żeby ją wykorzystać.

Podobnego doprecyzowania wymagają zagrożenia. Zamiast poprzestawać na stwierdzeniu o niewielkiej atrakcyjności inwestycyjnej, można rozpoznać, czy problem wiąże się z dostępnością terenu, jego uzbrojeniem, kwalifikacjami pracowników czy popytem na określoną działalność. Dopiero takie rozdzielenie pomaga ustalić zakres możliwego wpływu samorządu i partnerów. Niektóre trudności da się zmniejszyć przez miejscową współpracę, inne zależą od warunków zewnętrznych. Analiza powinna wskazywać oba rodzaje zależności. Ułatwia to ocenę, czy planowane przedsięwzięcie odpowiada na rzeczywistą przyczynę problemu, czy tylko na jego widoczny skutek.

Opis szans pojawiających się wraz z większą samodzielnością lokalną wymaga uwzględnienia granic tej samodzielności. Gmina jest powiązana z rynkiem pracy, siecią transportową i gospodarką wykraczającymi poza jej obszar. Zmiana zachowania dużego odbiorcy lub dostępności połączeń może wpłynąć na lokalne firmy bez udziału miejscowych władz. Strategia pomaga rozpoznać takie powiązania, a także określić możliwości współdziałania z innymi jednostkami. Wykorzystanie lokalnych zasobów jest istotne również wtedy, gdy powodzenie przedsięwzięcia zależy od kontaktu z instytucją regionalną lub odbiorcą zewnętrznym.

Przykładem edukacyjnym może być fikcyjna gmina położona nad rzeką, która chciałaby rozwijać usługi dla odwiedzających. Dostrzegana szansa opiera się na krajobrazie, miejscowej tradycji i istniejących obiektach noclegowych. Do przygotowania przedsięwzięcia potrzebna byłaby jednak wiedza o dostępności dojazdu, okresach zainteresowania i oczekiwanych usługach. Nie każdy odwiedzający korzysta z noclegu, a atrakcyjność miejsca nie określa automatycznie wysokości wydatków. Rozpoznanie tych zachowań pozwoliłoby ocenić, czy planowana oferta odpowiada potrzebom odbiorców, oraz jakie warunki muszą zostać przygotowane przez poszczególnych uczestników.

W takim przykładzie rozbudowa usług mogłaby przynieść nowe możliwości zarobku, a jednocześnie wywołać utrudnienia związane z ruchem samochodów lub zajęciem przestrzeni używanej przez mieszkańców. Ocena powinna obejmować oba następstwa. Istotne byłyby lokalizacja parkingów, dostęp do rzeki, sposób obsługi odpadów i godziny korzystania z obiektów. Rozwój gospodarczy nabiera wówczas konkretnego wymiaru przestrzennego. Wybór wariantu wymaga uzgodnienia, gdzie można zwiększyć intensywność działalności, a gdzie należy zachować dotychczasowe funkcje. Sama prognoza przychodów nie opisuje tych warunków ani doświadczeń osób mieszkających najbliżej planowanej działalności.

Kolejnym pytaniem byłaby zależność od jednego rodzaju aktywności. Jeżeli cała oferta opierałaby się na krótkim okresie odwiedzin, część wyposażenia i pracy pozostawałaby niewykorzystana w pozostałych miesiącach. Można byłoby zbadać możliwość innego zastosowania obiektów, na przykład przez miejscowe grupy i organizatorów wydarzeń. Każdy taki pomysł wymagałby jednak osobnego rozpoznania zapotrzebowania oraz kosztów. Różnicowanie działalności ma sens wtedy, gdy tworzy rzeczywiste możliwości wykorzystania zasobów. Samo dopisanie kilku funkcji do opisu przedsięwzięcia nie dowodzi, że pojawią się odbiorcy zainteresowani każdą z nich.

Współpraca podmiotów publicznych i prywatnych wymaga jasnego przedstawienia oczekiwań. Przedsiębiorca może oceniać przedsięwzięcie przez możliwość zarobku, a społeczność przez dostęp do usług, ochronę miejsca i jakość życia. Zbieżność części celów stwarza przestrzeń współdziałania, natomiast różnice powinny zostać nazwane. W przykładzie nadrzecznej gminy potrzebne byłoby uzgodnienie zasad korzystania z przestrzeni i zakresu odpowiedzialności za obsługę ruchu. Decyzja podejmowana w interesie wspólnoty powinna opierać się na rozpoznaniu następstw dla różnych grup. Pomaga to wyjaśnić, dlaczego wybrano określoną lokalizację lub skalę działania.

Ograniczone zasoby prowadzą również do konieczności wyboru pomiędzy przedsięwzięciami. Przygotowanie nowej oferty może angażować ludzi i środki potrzebne w innych zadaniach. Do porównania przydaje się więc opis całego zakresu zobowiązania, obejmujący także późniejsze utrzymanie infrastruktury. Warto ustalić, które części projektu mają samodzielną użyteczność i czy można realizować go stopniowo. Jeśli podstawowa poprawa dostępu do miejsca służy również mieszkańcom, jej znaczenie będzie inne niż wydatku wykorzystywanego tylko przez krótki okres. Takie pytania pozwalają odnieść szansę gospodarczą do innych potrzeb społeczności.

Ocena możliwości rozwoju powinna uwzględniać również ludzi, którzy pozostają poza najbardziej widoczną grupą uczestników. Informacje od właścicieli przedsiębiorstw nie zastępują doświadczeń pracowników, mieszkańców sąsiednich ulic czy osób mających trudność z przemieszczaniem się. Każda perspektywa może ujawnić inne warunki korzystania z rezultatów. W przykładzie turystycznym poprawa dojścia do rzeki mogłaby mieć znaczenie także dla osób, które nie prowadzą działalności usługowej. Rozpoznanie tego zastosowania poszerza ocenę projektu, a zarazem pomaga wskazać, jakie rozwiązania zwiększają jego codzienną użyteczność dla wspólnoty.

Lista szans i zagrożeń powinna prowadzić do rozpoznania kwestii wymagających dalszego sprawdzenia. W przykładowej gminie byłyby to zachowania odwiedzających, ograniczenia przestrzenne, możliwości utrzymania obiektów i warunki udziału mieszkańców. Kolejne informacje mogą zmienić ocenę pierwotnego pomysłu lub jego zakres. Strategia jest przydatna, gdy pozwala powiązać te ustalenia z decyzją o dalszym działaniu. Niepewność zostaje wtedy nazwana i przypisana do konkretnych założeń, a uczestnicy mogą zobaczyć, które możliwości są już dostatecznie rozpoznane, a które wymagają dodatkowej pracy przed rozpoczęciem realizacji.

W odniesieniu do przykładowej oferty nadrzecznej ważne byłoby też rozróżnienie zwykłego dnia od momentu największego zainteresowania. Niewielki ruch nie ujawni wszystkich problemów z parkowaniem, obsługą i dostępem do przestrzeni. Z kolei infrastruktura przygotowana wyłącznie na wyjątkowy szczyt może być zbyt duża dla codziennego wykorzystania. Oba warianty wymagają porównania z informacjami o użytkowaniu miejsca. Prześledzenie takiego zróżnicowania pozwala opisać zagrożenie znacznie dokładniej niż ogólne stwierdzenie o sezonowości. Wskazuje bowiem, które części przedsięwzięcia wymagają elastycznego sposobu obsługi.

W okresie transformacji dodatkowym problemem jest niedostateczna współpraca kreatorów strategii i jej realizatorów^[1].

Zróżnicowanie lokalnych warunków rozwoju ukształtowanych przez potrzeby społeczne, zasoby, strukturę gospodarki, priorytety działań itp. sprawiają, że tworzyć można różne modele rozwoju lokalnego, nastawione na realizację różnych celów.

Analiza różnych modeli rozwoju lokalnego pozwala jednak wskazać na pewne, klasyczne czy typowe cele, wokół których koncentruje się rozwój lokalny. Można też, jak się wydaje, opisać zgeneralizowany, ogólny model rozwoju lokalnego. Model taki obejmuje:

• tworzenie instytucji rozwoju lokalnego,
• rozwój alternatywnej produkcji i usług,
• podnoszenie poziomu i uaktualnianie kwalifikacji miejscowej siły roboczej dla podjęcia nowej produkcji lub polepszenia jakości produkowanych wyrobów,
• tworzenie i poszukiwanie rynków zbytu dla produkowanych wyrobów, – transfer i dyfuzję wiedzy i technologii,
• podnoszenie na wyższy poziom techniki stosowanej w istniejących zakładach oraz usprawnianie organizacji istniejących instytucji gospodarczych,
• materialne, organizacyjne, techniczne i ekonomiczne wspieranie inicjatyw na rzecz wykorzystania lokalnych zasobów.

W rezultacie podstawowymi wartościami, na których opiera się konstrukcja „społeczeństwa odpowiedzialnego”, są wolność i właśnie odpowiedzialność^[2].

Można oczywiście wskazać także i inne zadania należące do współcześnie rozumianego rozwoju lokalnego, jakkolwiek pamiętać należy, że opisany powyżej model nawiązuje przede wszystkim do sytuacji państw zachodnich.

W warunkach polskich model rozwoju lokalnego będzie, jak się wydaje. bogatszy od tradycyjnych ujęć zachodnioeuropejskich. Decyduje o tym przede wszystkim niższy poziom rozwoju społeczno-gospodarczego polskich miast i gmin oraz większy wachlarz nie zaspokojonych potrzeb społecznych. Jeśli w typowym przypadku państwa zachodnioeuropejskiego problematyka rozwoju lokalnego mogła być sprowadzona, w zdecydowanej większości przypadków, do tworzenia nowych miejsc pracy (przy wykorzystaniu lokalnego potencjału rozwojowego oraz inicjatyw lokalnych, podejmowanych przez pojedyncze osoby, jednostki publiczne, społeczne, przedsiębiorstwa itp.), to w warunkach polskich obok tworzenia nowych miejsc pracy, rozwój lokalny obejmować także będzie rozbudowę infrastruktury technicznej i społecznej, co ma zasadnicze znaczenie i dla warunków życia społeczności lokalnych, i dla dalszego rozwoju danej jednostki terytorialnej. Luka cywilizacyjno-kulturowa w wymiarze infrastruktury technicznej i społecznej, rzutująca jednocześnie na warunki życia ludności, zwłaszcza w mniejszych jednostkach osadniczych, jest tak duża i tak silnie ograniczająca ich rozwój, że jej pokonanie urasta do rangi priorytetu czy wręcz „życiowej” konieczności.

Sytuacja społeczno-gospodarcza polskich układów lokalnych jest tego rodzaju, że odnoszony do niej rozwój lokalny musi być kompleksowy. Oznacza to, że w warunkach polskich rozwój lokalny i gospodarka lokalna muszą być traktowane jako kształtowanie środowiska życia społeczności lokalnych bądź lokalnego terytorialnego systemu społecznego^[3].

Przedstawiony model opisuje powiązane funkcje wspierające rozwój. Poszczególne jego elementy pomagają znaleźć ludzi, wiedzę, warunki organizacyjne i odbiorców potrzebnych do wykorzystania miejscowych zasobów. Zestawienie warto odczytywać jako podstawę rozpoznania konkretnej sytuacji. Dwie gminy mogą bowiem mieć podobny cel zatrudnieniowy, a potrzebować odmiennej odpowiedzi. W jednej problemem będzie dostęp do miejsca prowadzenia działalności, w drugiej dopasowanie umiejętności, a w kolejnej brak odbiorców produktu. Sens modelu polega na ujawnieniu takich zależności i wskazaniu, jak powstaje kompletny układ warunków działania.

Każdy wymieniony instrument wymaga pytania o zadanie, któremu ma służyć. Instytucja rozwoju może przekazywać informacje, przygotowywać wspólne przedsięwzięcia lub ułatwiać kontakt przedsiębiorstw ze szkołą. Jej istnienie samo w sobie nie określa wartości dla lokalnej gospodarki. Podobnie szkolenie jest użyteczne wtedy, gdy odnosi się do rozpoznanej potrzeby, a wsparcie technologiczne gdy pozwala usprawnić konkretny proces. Wybór rozwiązania powinien więc wynikać z opisu przeszkody i oczekiwanej zmiany. Dzięki temu nazwa instrumentu nie zastępuje wyjaśnienia jego miejsca w całym przedsięwzięciu.

Dla zilustrowania modelu przyjmijmy fikcyjny przykład o charakterze edukacyjnym: w pewnej miejscowości działa kilka niewielkich warsztatów zajmujących się obróbką metalu. Każdy z nich posiada część potrzebnego wyposażenia, lecz większe zamówienie wymagałoby współpracy kilku wykonawców. Wspólne przedstawienie oferty mogłoby rozszerzyć zakres obsługiwanych klientów. Najpierw należałoby jednak uzgodnić wymagania jakościowe, terminy przekazywania elementów i odpowiedzialność za końcowy wyrób. W tym przypadku zasobem rozwojowym byłoby nie tylko wyposażenie warsztatów, ale również zdolność organizowania pracy między firmami. Bez takich uzgodnień dodatkowe zamówienie mogłoby ujawnić poważne trudności.

Dalsze działanie w opisanym przykładzie powinno wynikać z wiedzy o możliwym odbiorcy. Przedsiębiorcy musieliby ustalić, jakiego produktu potrzebuje, w jakiej ilości, z jaką powtarzalnością i według jakiej specyfikacji. Samo przekonanie, że poza miejscowością istnieje duży rynek, pozostaje zbyt ogólne. Rozpoznanie wymagań pozwala określić, czy wystarczy zmiana organizacji pracy, czy konieczne będą nowe narzędzia albo umiejętności. Tworzenie rynku zbytu w modelu rozwoju można więc rozumieć jako budowanie realnej relacji między zdolnością wytwarzania a potrzebą, za której zaspokojenie odbiorca chce zapłacić.

Podnoszenie kwalifikacji powinno zostać powiązane z tą samą relacją. W przykładowych warsztatach potrzebna mogłaby być umiejętność odczytywania dokumentacji, obsługi określonego urządzenia albo sprawdzania jakości elementów. Dobór uczestników i programu szkolenia powinien odpowiadać przewidywanym zadaniom. Warto również ustalić, w jakich warunkach zdobyta wiedza zostanie wykorzystana po zakończeniu nauki. Jeżeli urządzenie ma zostać dostarczone znacznie później, powstaje ryzyko utraty części umiejętności przed rozpoczęciem pracy. Harmonogram podnoszenia kwalifikacji wymaga zatem uzgodnienia z przygotowaniem pozostałych zasobów.

Transfer technologii obejmuje także możliwość jej przyjęcia przez organizację. Nowe rozwiązanie może wymagać odpowiedniego zasilania, miejsca instalacji, materiałów, serwisu i zmiany sposobu pracy. W opisie projektu powinny zostać uwzględnione te warunki, ponieważ zakup stanowi tylko jeden etap wykorzystania narzędzia. Przygotowanie ludzi oraz dostęp do obsługi technicznej pomagają ocenić, czy planowana zmiana odpowiada możliwościom firmy. Takie podejście rozwija wymieniony w modelu związek techniki i organizacji: urządzenie staje się częścią procesu, którego pozostałe elementy również muszą być gotowe.

Powstanie wspólnego miejsca koordynacji może ułatwić uzgadnianie opisanych działań. Trzeba jednak rozdzielić zadania, które wymagają współpracy, od tych, które każda firma wykonuje samodzielnie. W przykładzie warsztatów wspólna informacja o możliwościach produkcji mogłaby ułatwić prezentowanie oferty, natomiast wybór własnych pracowników pozostawałby sprawą poszczególnych przedsiębiorców. Ustalenie zakresu współdziałania ogranicza niejasność oczekiwań. Pozwala również określić, jakie informacje można udostępnić partnerom i kto odpowiada za ich aktualność. Instytucjonalne wsparcie zyskuje wtedy konkretną treść organizacyjną.

Rozwój alternatywnej produkcji może polegać zarówno na nowej działalności, jak i na rozszerzeniu możliwości istniejących podmiotów. Wybór między tymi drogami zależy od stanu zasobów, zainteresowania przedsiębiorców i rozpoznanego popytu. Próba budowania całkowicie nowej branży wymagałaby innych umiejętności i powiązań niż wspólne wykorzystanie już istniejących warsztatów. W analizie warto opisać, co może zostać przeniesione do nowego zastosowania, a co trzeba dopiero zbudować. Ułatwia to ocenę zakresu przygotowania i pozwala dostrzec ukryte koszty zamierzenia, które na pierwszy rzut oka wydaje się prostą zmianą produktu.

Wątek infrastruktury technicznej i społecznej poszerza model o warunki codziennego funkcjonowania. Pracownik musi mieć możliwość dotarcia do miejsca pracy, przedsiębiorstwo uzyskania dostaw, a użytkownik skorzystania z usług. Poprawa pojedynczego elementu ma znaczenie w połączeniu z pozostałymi. W hipotetycznej miejscowości nowa hala nie usuwałaby problemu dojazdu pracowników z odległych osiedli. Z tego powodu przedsięwzięcia gospodarcze warto analizować razem z otoczeniem, w którym mają działać. Rozpoznanie brakującego połączenia pomaga przygotować rozwiązanie dostępne dla ludzi, którzy faktycznie mieliby z niego korzystać.

Kolejność wykorzystania instrumentów powinna odpowiadać zależnościom pomiędzy nimi. Najpierw można sprawdzić zapotrzebowanie i możliwości współpracy, następnie doprecyzować wymagania dotyczące wyposażenia oraz kwalifikacji, a dopiero potem zwiększać zakres zobowiązań. Taka sekwencja daje szansę wykrycia przeszkody, zanim zostaną poniesione wszystkie nakłady. Nie usuwa ryzyka, ale pozwala zachować możliwość zmiany. W przykładzie warsztatów próbne wspólne zamówienie dostarczyłoby informacji o współpracy, których nie da się zastąpić samym zapisaniem partnerstwa w dokumencie. Wynik próby mógłby wskazać konkretny zakres potrzebnego usprawnienia.

Oceniając model po zastosowaniu, trzeba wrócić do problemu, od którego rozpoczęto działanie. Liczba szkoleń, zakupionych urządzeń czy spotkań partnerów opisuje wykonane czynności. Jeśli celem było zwiększenie możliwości realizacji zamówień, potrzebna będzie również informacja o nowych kontraktach, terminowości i utrzymaniu jakości. Można wtedy sprawdzić, które elementy wsparcia zostały rzeczywiście wykorzystane. Pozwala to doskonalić następne przedsięwzięcia na podstawie ich konkretnego działania. Klasyczny model pozostaje użyteczny dzięki temu, że porządkuje pytania o warunki rozwoju, pozostawiając miejsce na odpowiedzi wynikające ze specyfiki danej jednostki.

Wspólna oferta warsztatów ujawnia jeszcze jeden element modelu: znaczenie wymiany wiedzy podczas codziennej pracy. Firma wykonująca pierwszy etap zamówienia musi rozumieć, jak jej wyrób będzie użyty w etapie następnym. Rozmowa o tolerancji wymiarów, sposobie pakowania i terminie dostawy może zapobiec trudności, której nie rozwiąże samo zwiększenie produkcji. W takim przypadku usprawnienie polega na lepszym wykorzystaniu już dostępnej techniki. Rozpoznanie tego wariantu pozwala dobrać wsparcie do faktycznej przeszkody i sprawdzić, czy większy wydatek na nowe wyposażenie jest potrzebny do wykonania rozpatrywanego zadania.