Czynniki rozwoju lokalnego
Wskazać można na wiele różnego rodzaju czynników mających wpływ – na rozwój lokalny, od bardzo generalnych do szczegółowych czy nawet detalicznych. Część tych czynników ma charakter powszechny, podczas gdy inne występować mogą i oddziaływać jedynie w niektórych miejscach i w pewnych momentach czasowych.
Dokonywać można wielu klasyfikacji czynników rozwoju lokalnego łącząc je w mniej lub bardziej homogeniczne grupy. W tym miejscu zaprezentowana zostanie dość szeroka gama czynników rozwoju lokalnego, choć także dokonana zostanie pewnego rodzaju ich agregacja z zachowaniem możliwie wysokiego poziomu rozłączności. Nie można jednak mówić o całkowitej rozłączności przedstawianych klasyfikacji, bowiem niektóre czynniki rozwoju bądź to są z sobą dość ściśle powiązane, bądź też są z natury rzeczy „nierozłączne”.
W tym miejscu omówione zostaną czynniki rozwoju ogólnego. Są to:
- potrzeby społeczności lokalnych,
- zasoby i walory środowiska przyrodniczego,
- zasoby pracy,
- zainwestowanie infrastrukturalne,
- istniejący potencjał gospodarczy,
- rynek lokalny i rynki zewnętrzne,
- kapitał finansowy, zwłaszcza inwestycyjny,
- poziom nauki, techniki i kultury,
- nowoczesne technologie wytwarzania,
- teren i korzyści miejsca,
- stosunki międzynarodowe i współpraca bilateralna.
Właściwie niemal każda działalność gospodarcza i społeczna związana jest z zaspokajaniem potrzeb poszczególnych osób, społeczności lokalnych, społeczeństwa. Oznacza to, że każdy rozwój gospodarczy, w tym także lokalny, wiąże się bezpośrednio z zaspokojeniem rosnących potrzeb społecznych, że jest wręcz przez te potrzeby określany. Rozwój społeczno-gospodarczy jest zatem dość ściśle powiązany z poszczególnymi kategoriami potrzeb, bowiem oprócz potrzeb powszechnych, dotyczących każdego człowieka, bez względu na to, gdzie mieszka i jaki poziom cywilizacyjne-kulturowy prezentuje, ujawniają się także pewne potrzeby mniej powszechne lub wręcz wysoce zindywidualizowane, które pozostają wypadkową uznawanego światopoglądu, poziomu kulturowego, zamożności, geograficznych warunków zamieszkania, a także osobistych zainteresowań i upodobań – i wszystkie te potrzeby należy zaspokoić.
Potrzeby społeczne, biorąc pod uwagę ich ilość i stopień powszechności występowania, układają się na kształt piramidy (trójkąta), której podstawę stanowią potrzeby witalne i egzystencjalne, powszechne i charakterystyczne dla każdej jednostki ludzkiej, społeczności lokalnych, społeczeństwa, natomiast wierzchołek – wybitnie zindywidualizowane potrzeby jednostkowe, zarówno materialne, takie jak np. posiadanie: obrazu J. Chełmońskiego, rezydencji na Majorce, zestawu czerwonych win francuskich bordeaux rocznik 1923, jak i niematerialne, np. zdobycie szczytu K-2, przewodzenie partii anarchistycznej, gra na lutni itp. Potrzeby, których chęć (czy wola) zaspokojenia może pobudzić rozwój lokalny, należą przede wszystkim do kategorii potrzeb powszechnych, choć nie zawsze muszą dotyczyć sfery materialnej życia społecznego.
Poniżej scharakteryzowane zostaną te kategorie potrzeb, które w warunkach polskich (obecnie istniejących i takich, jakie muszą powstać w wyniku rozwoju gospodarki rynkowej i samorządowych struktur społecznych) mogą przyczynić się do rozwoju lokalnego.
Spośród wielu potrzeb zaliczanych do egzystencjalnych o rozwoju lokalnym zadecydować może dążenie do zaspokojenia potrzeb związanych z funkcjonowaniem gospodarstw domowych. W sensie rozwojowym oznacza to powstawanie nowych placówek produkcyjnych i usługowych związanych z produkcją dóbr i ich dystrybucją oraz świadczeniem niektórych usług dla ludności. W grę wchodzi zatem produkcja artykułów żywnościowych, zwłaszcza zaś tzw. zdrowej żywności oraz sprzedaż tej żywności, od asortymentu mięsnego i mleczarskiego począwszy, a na wyrobach delikatesowych skończywszy. Potrzeby egzystencjalne zaspokajać także będą powstające: restauracje, bary, kawiarnie, kioski gastronomiczne, kioski z lodami, goframi, tostami itp.
Produkty zaspokajające potrzeby egzystencjalne to także szeroko rozumiane ubranie (bielizna osobista, odzież, galanteria, obuwie, pasmanteria itp.), niezbędne w naszych warunkach klimatycznych i cywilizacyjno-kulturowych. W tej sytuacji czynnikiem rozwoju lokalnego może być zatem również produkcja, dystrybucja i naprawa odzieży oraz obuwia, a także produkcja i dystrybucja środków higieny osobistej oraz utrzymania czystości.
Potrzeby egzystencjalne zaspokaja także typowa działalność niematerialna związana z opieką zdrowotną, rehabilitacją, regeneracją sił, sportem i wypoczynkiem, od podstawowych potrzeb ochrony zdrowia począwszy (lekarz domowy ogólny, stomatolog, lekarz specjalista), do potrzeb zindywidualizowanych, niekiedy wyszukanych, właściwych społeczeństwom bogatym (operacje plastyczne, gabinety odnowy, odchudzania, salony piękności, sauny itp.). Do tej kategorii należą także potrzeby czynnego uprawiania sportu i to zarówno tzw. sportu na wolnym powietrzu, dostępnego dla każdego, jak i sportu mogącego stanowić przedmiot gospodarki lokalnej i niemałe źródło dochodów, czyli tzw. sportu ludzi zamożnych (golf, tenis, jazda konna, żeglarstwo, wind-surfing, samoloty sportowe, szybowce, lotniarstwo, siłownie itp.).
Dla wielu miejscowości powstanie placówek zaspokajających różnego rodzaju potrzeby egzystencjalne może stać się czynnikiem rozwoju lokalnego, choć czynnikiem w poważnym stopniu korygowanym przez prawa rynku (struktura społeczna i poziom zamożności społeczności lokalnych, preferencje konsumpcyjne ludności, konkurencja asortymentowa i cenowa itp.).
Bezpośrednio z życiem człowieka związane są także tzw. potrzeby rezydencjalne. Co więcej, stopień zaspokojenia tego rodzaju potrzeb przyjmuje się zwykle za miarę poziomu czy standardu życia mieszkańców.
Większość potrzeb rezydencjalnych wiąże się z mieszkaniem, a zwłaszcza z jego wyposażeniem i funkcjonowaniem. Biorąc pod uwagę relatywnie niski (w stosunku do krajów Europy Zachodniej), ogólny poziom warunków życia ludności, znaczną liczbę rodzin i osób nie posiadających własnego mieszkania, niski standard techniczny i użytkowy wielu tysięcy czy nawet milionów mieszkań, zwłaszcza wiejskich (brak sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, ustępu spłukiwanego, łazienki, centralnego ogrzewania, telefonu itp.), poważny stopień dekapitalizacji substancji mieszkaniowej itp., pokrycie tego rodzaju potrzeb stanowić może niezwykle ważki czynnik rozwoju gospodarczego, nie tylko w skali lokalnej.
Z budową, rozbudową i modernizacją mieszkań wiąże się cała sfera działań gospodarczych, od produkcji materiałów budowlanych do „drobiazgów” i detali służących wyposażeniu czy przyozdobieniu mieszkania. Przede wszystkim chodzić będzie o produkcję: cegły, dachówki, elementów betonowych, stolarki budowlanej, papy, blachy dachowej, materiałów izolacyjnych, przewodów elektrycznych, materiałów instalacyjnych, parkietów, desek podłogowych, wykładzin, urządzeń sanitarnych, mebli, artykułów dekoracyjnych, sprzętu oświetleniowego, technicznego sprzętu gospodarstwa domowego, artykułów gospodarstwa domowego, sprzętu audio-video, drobnego sprzętu ogrodniczego, kwiatów, drzew i krzewów, sprzętu rekreacyjnego itp. Rozwój budownictwa mieszkaniowego spowoduje ponadto wzrost zapotrzebowania na różnego rodzaju usługi rzemieślnicze, w tym: murarskie, posadzkarskie, ciesielskie, dekarskie, elektrotechniczne, instalacyjne, stolarskie, malarskie, „tapeciarskie” i inne. Poprawa zaś stanu wyposażenia mieszkań pociągnie za sobą rozwój usług naprawczych i instalacji (sieć kablowa RTV, telefony, nowe systemy ogrzewania, urządzenia zabezpieczenia mieszkań itp.).
Budowa mieszkań wymusi (w gruncie rzeczy poprzedzona będzie) konieczność uzbrojenia terenów przeznaczonych dla budownictwa mieszkaniowego, co przyczyni się generalnie do rozwoju infrastruktury technicznej, tworząc nowe miejsca pracy zarówno w wykonawstwie tych robót, jak i w konserwacji sieci oraz urządzeń.
W kategoriach potrzeb egzystencjalnych i rezydencjalnych w coraz większym stopniu mieści się samochód osobowy. Postępujący poziom motoryzacji indywidualnej wymagać będzie budowy: nowych dróg, garaży, parkingów, stacji obsługi samochodów, warsztatów naprawczych, stacji benzynowych itp. Wszystko to dostarczy nowych miejsc pracy oraz zasili kasę samorządu terytorialnego (podatek), a zatem składać się będzie na typowo pojmowany rozwój lokalny.
Tę kategorię reprezentują wszystkie potrzeby, dotyczące psychospołecznej sfery życia człowieka. Mniejszy stopień powszechności tego rodzaju potrzeb (np. w stosunku do egzystencjalnych czy rezydencjalnych), indywidualne zróżnicowanie upodobań, priorytetów i preferencji oraz społeczny charakter ich zaspokajania sprawiają, że potrzeby kulturalne nie odegrają tak znaczącej roli w kreowaniu rozwoju lokalnego.
Postęp cywilizacyjno-kulturowy będzie wymuszał rozwój placówek świadczących szeroko rozumiane usługi kulturalne czy kulturowe.
Pierwszorzędną rolę wśród potrzeb kulturalnych odgrywają potrzeby oświatowe. Nie tyle chodzi tu o szkolnictwo podstawowe, które w warunkach polskich od wielu dziesiątków lat jest powszechne, a o ponadpodstawowe, mniej rozwinięte i nie zawsze nawiązujące do potrzeb oraz do zmieniających się warunków społecznych. Osobny problem stanowią złe i zacofane, techniczne warunki nauczania oraz niedostatek środków materialnych systemu edukacji narodowej. Usługi oświatowe to także różnego rodzaju kursy, szkolenia uzupełniające, dokształcanie, doskonalenie zawodowe, przekwalifikowanie itp., tak dziś znaczące w zmieniających się wymaganiach kadrowych.
Nie należy lekceważyć potrzeb kulturowych jako czynnika rozwoju lokalnego, zwłaszcza w sytuacji, kiedy istnieje wiele obiektów zabytkowych, w których można utworzyć placówki muzealne, galerie czy ekskluzywne ośrodki konferencyjne i kongresowe. W wielu miejscowościach i obiektach istnieją warunki do zorganizowania wysokiej rangi imprez artystycznych, takich jak: recitale, koncerty, przedstawienia teatralne lub festiwale. Popyt na tego rodzaju imprezy wyraźnie się nasila, a wysokiej rangi artystycznej imprezy odbywające się w atrakcyjnych zabytkowych obiektach i pomieszczeniach, mogą z całą pewnością przyciągnąć widzów i słuchaczy, zarówno z kraju, jak i z zagranicy.
Do tej kategorii potrzeb zaliczamy te wszystkie potrzeby ludności, jakie wiążą się z tzw. „lokalną skalą solidarności społecznej”. W każdym środowisku społeczności lokalnych występują specyficzne potrzeby poszczególnych grup wiekowych ludności, ludzi samotnych, chorych, niepełnosprawnych, zagubionych w wirze dnia codziennego. Potrzeby te muszą zostać zaspokojone z czysto ludzkiego czy etyczno-moralnego punktu widzenia lub w ramach zwykłej solidarności społecznej.
Zaspokojeniem tych potrzeb zajmować się mogą różnego rodzaju placówki i instytucje, choćby takie jak:
- centrum sportowo-rekreacyjne dla młodzieży,
- centrum (ośrodek) pomocy osobom starym i chorym,
- placówki dziennej opieki nad dzieckiem,
- poradnie doradztwa zawodowego i życiowego dla młodzieży,
- placówki kształcenia dorosłych i młodzieży,
- placówki doradztwa prawnego i finansowego,
- poradnie zdrowia psychicznego i kluby rehabilitacji,
- placówki usług komunalnych,
- punkty żywienia i zaopatrzenia w leki osób najbiedniejszych,
- biblioteki, czytelnie i kluby kultury.
Występowanie w danym miejscu konkretnej potrzeby wskazywać może jedynie na szanse rozwoju lokalnego. Rozwój ten będzie jednak możliwy wtedy, kiedy wystąpią warunki podjęcia działalności produkcyjnej lub usługowej, zwłaszcza zaś gdy znajdą się środki na uruchomienie danej formy działalności, gdy stworzony zostanie korzystny dla rozwoju lokalnego klimat społeczny oraz gdy znajdzie się osoba lub znajdą się: grupa społeczna, stowarzyszenie, związek czy samorząd terytorialny, które podejmą ryzyko działań na rzecz rozwoju lokalnego. I choć tego rodzaju działania nie będą w większości przypadków miały charakteru spektakularnego oraz nie przyniosą większego profitu dla inicjatorów i realizatorów konkretnego przedsięwzięcia, to jednak w sumie złożą się na wcale pokaźny efekt ogólnospołeczny i indywidualny, wymierzany nowymi miejscami pracy, poprawą warunków życia, podniesieniem atrakcyjności danej miejscowości, ulżeniem ciężkiej doli osób starych, chorych i niepełnosprawnych oraz przezwyciężeniem niektórych bolesnych i nabrzmiałych problemów społecznych.
Potrzeba nie zawsze oznacza nowy budynek
Załóżmy, że mieszkańcy zgłaszają brak zajęć dla młodzieży. W jednej miejscowości problemem może być brak sali, a w drugiej godziny zajęć niedostosowane do rozkładu autobusów. Pierwsza sytuacja wymaga znalezienia przestrzeni. W drugiej można zmienić porę lub zorganizować przejazd. Obie potrzeby wyglądają podobnie w ankiecie, lecz mają inne przyczyny. Zanim powstanie kosztowny projekt, warto sprawdzić, gdzie i kiedy młodzież rzeczywiście mogłaby skorzystać z oferty. Można też zapytać osoby, które jeszcze nie uczestniczą w zajęciach. Same opinie obecnych użytkowników niewiele mówią o przeszkodach napotykanych przez pozostałych.