Pojęciowa mapa władzy

5/5 - (5 votes)

W tym miejscu może okazać się pomocne rozrysowanie pojęciowej mapy władzy oraz pojęć jej pokrewnych wszelkich sposobów „znaczącego oddziaływania”. W ogólnych zarysach odwołuje się ona do topologii Bachracha i Baratza.

Mapa ze swej natury jest sporna i choć powstała z myślą o zanalizowaniu i usytuowaniu pojęcia władzy, będącego podstawą rozważań na jej temat z perspektywy jedno-, dwu- lub trójwymiarowej, nie twierdzę, że jest do przyjęcia dla zwolenników wszystkich przedstawianych tu poglądów. Jednym z powodów odrzucenia tej mapy może być właśnie to, że została ona sporządzona z perspektywy trójwymiarowej, która zawiera dwie pozostałe i tym samym pozwala na bardziej wnikliwą analizę zjawiska.

Władza może być lub nie być formą wpływu. Zależnie od tego, czy wiążą się z nią sankcje; wpływ i panowanie mogą natomiast być lub nie być formą władzy zależnie od tego, czy wiąże się z nimi konflikt interesów. Panowanie oparte na konsensie, kiedy nie zachodzi konflikt interesów, nie jest zatem formą władzy.

Uogólniając dotychczasowe rozważania, można powiedzieć, że władza jest to możliwość wpływania jednostki lub grupy (wynikająca z wysokości zajmowanej przez nią pozycji) na zachowania innych ludzi oraz kontrolowania ich zachowania w celu sprawienia, aby wpływ ten był skuteczny. Zakłada ona stosunek dominowania i subordynacji, w którym wykorzystuje się przymus i zachętę. Żadna jednak władza nie jest skuteczna bez „przyzwolenia” rządzonych, czyli bez ich posłuszeństwa[1].

Pojęciowa mapa władzy to narzędzie pozwalające na przedstawienie i ujęcie w sposób graficzny różnych pojęć i kategorii związanych z władzą. Może ona obejmować następujące pojęcia:

  1. Władza polityczna: władza państwowa, władza ustawodawcza, władza wykonawcza, władza sądownicza, władza lokalna,
  2. Formy rządów: monarchia, dyktatura, demokracja,
  3. Systemy polityczne: ustrój federalny, unitarny, parlamentarny, prezydencki,
  4. Struktury władzy: rząd, parlament, prezydent, sądy,
  5. Aktorzy władzy: partie polityczne, ruchy społeczne, mniejszości,
  6. Procesy polityczne: wybory, referendum, kampanie wyborcze, lobbing,
  7. Mechanizmy kontroli: kontrola parlamentarna, kontrola medialna, kontrola społeczna.

Pojęciowa mapa władzy pozwala na lepsze zrozumienie skomplikowanych zagadnień związanych z władzą i ułatwia analizę różnych aspektów systemu politycznego.

Pojęciowa mapa władzy stanowi próbę uporządkowania różnorodnych zjawisk społecznych, które wiążą się z możliwością oddziaływania na zachowania jednostek i zbiorowości. Jej znaczenie wynika przede wszystkim z faktu, że władza nie jest zjawiskiem jednorodnym, a sposoby jej sprawowania mogą przyjmować odmienne formy w zależności od charakteru stosunków społecznych. Analiza tego zagadnienia wymaga zatem uwzględnienia zarówno formalnych uprawnień poszczególnych podmiotów, jak i rzeczywistych mechanizmów wpływania na decyzje oraz postawy innych osób. Istotne jest również rozpoznawanie zależności pomiędzy władzą a takimi pojęciami, jak autorytet, dominacja, podporządkowanie, przymus i perswazja. Chociaż terminy te bywają wykorzystywane zamiennie w języku potocznym, w naukach społecznych odnoszą się do zjawisk posiadających odmienne właściwości.

Szczególnego znaczenia nabiera rozróżnienie pomiędzy władzą a autorytetem. Władza może wynikać z możliwości narzucania określonego sposobu postępowania, natomiast autorytet wiąże się z uznaniem uprawnienia danej osoby lub instytucji do wywierania wpływu. Człowiek może podporządkowywać się poleceniom nie tylko z obawy przed negatywnymi konsekwencjami, ale również ze względu na przekonanie o zasadności i prawomocności określonych rozstrzygnięć. W takim przypadku posłuszeństwo nie musi być bezpośrednim następstwem stosowania przymusu. Istotną rolę odgrywa bowiem zaufanie do osoby sprawującej władzę oraz akceptacja zasad, na których opiera się jej pozycja. Należy jednak pamiętać, że autorytet może stopniowo ulegać osłabieniu, szczególnie gdy działania podmiotu sprawującego władzę pozostają w sprzeczności z oczekiwaniami społecznymi.

Ważnym elementem analizy jest również pojęcie wpływu społecznego. Może on występować zarówno w relacjach hierarchicznych, jak i pomiędzy podmiotami zajmującymi równorzędne pozycje w strukturze społecznej. Oddziaływanie na zachowania innych osób nie zawsze wymaga posiadania formalnych kompetencji czy możliwości stosowania sankcji. Wpływ może wynikać z wiedzy, doświadczenia, prestiżu, umiejętności przekonywania lub dostępu do określonych informacji. Przykładowo specjalista posiadający rozległą wiedzę w danej dziedzinie może w znacznym stopniu oddziaływać na decyzje podejmowane przez osoby zajmujące wyższe stanowiska organizacyjne. W takich sytuacjach rzeczywista możliwość kształtowania określonych rozstrzygnięć nie musi odpowiadać formalnemu miejscu jednostki w hierarchii.

Odrębne miejsce w pojęciowej mapie władzy zajmuje przymus, który wiąże się z możliwością wymuszania określonych zachowań poprzez zastosowanie sankcji lub stworzenie zagrożenia ich użyciem. W przeciwieństwie do perswazji, której podstawą jest przekonywanie odbiorcy do przyjęcia określonego stanowiska, przymus ogranicza możliwość swobodnego wyboru sposobu postępowania. Nie oznacza to jednak, że każda forma władzy opiera się na stosowaniu środków przymusu. W wielu przypadkach posłuszeństwo wynika z akceptacji obowiązujących norm, przyzwyczajenia lub przekonania o konieczności przestrzegania określonych zasad. Szczególnego znaczenia nabiera zatem rozróżnienie pomiędzy możliwością zastosowania sankcji a rzeczywistym korzystaniem z tego instrumentu. Skuteczność władzy nie zawsze zależy od częstotliwości stosowania przymusu, ponieważ sama świadomość istnienia określonych konsekwencji może wpływać na zachowania uczestników stosunku społecznego.

Analizując pojęciową mapę władzy, należy również uwzględnić znaczenie legitymizacji. Proces ten polega na uznawaniu określonego porządku sprawowania władzy za uprawniony i uzasadniony. W społeczeństwach demokratycznych istotną rolę odgrywa przekonanie, że organy państwowe działają na podstawie obowiązujących przepisów oraz wykonują kompetencje przyznane im zgodnie z ustalonymi procedurami. Legitymizacja może jednak wynikać również z tradycji, społecznie utrwalonych przekonań lub indywidualnych właściwości przywódcy. W klasycznej koncepcji Maxa Webera wyróżniono trzy typy prawomocnego panowania: tradycyjne, charyzmatyczne i legalno-racjonalne. Podział ten pozwala wyjaśnić, dlaczego podporządkowanie się władzy może opierać się na odmiennych podstawach społecznych i psychologicznych.

Ważnym zagadnieniem jest także wielowymiarowość władzy, która znajduje odzwierciedlenie w różnych koncepcjach teoretycznych. Jednowymiarowe ujęcie koncentruje się przede wszystkim na obserwowalnych procesach podejmowania decyzji i możliwości skłonienia innych podmiotów do określonego działania. W tym podejściu szczególnego znaczenia nabiera ustalenie, kto uczestniczy w podejmowaniu rozstrzygnięć oraz w jakim stopniu potrafi przeforsować własne stanowisko. Analiza obejmuje zatem sytuacje, w których występują możliwe do zaobserwowania różnice interesów i dochodzi do ich rozstrzygnięcia. Takie ujęcie pozwala badać władzę na podstawie konkretnych zachowań, jednak nie uwzględnia wszystkich mechanizmów oddziaływania występujących w życiu społecznym.

Rozwinięciem tego podejścia jest dwuwymiarowa koncepcja władzy, przedstawiona przez Petera Bachracha i Mortona S. Baratza. Autorzy zwrócili uwagę, że wpływ określonych podmiotów może przejawiać się nie tylko w podejmowaniu decyzji, ale również w ograniczaniu możliwości rozpatrywania pewnych zagadnień. Władza może zatem polegać na kształtowaniu zakresu spraw dopuszczanych do publicznej dyskusji i procesu decyzyjnego. Niektóre problemy mogą być pomijane, zanim jeszcze dojdzie do formalnego rozstrzygnięcia, co utrudnia identyfikowanie rzeczywistych ośrodków wpływu. Zjawisko to określane jest mianem niepodejmowania decyzji i stanowi istotny element analizy funkcjonowania instytucji politycznych oraz organizacji społecznych.

Kolejny etap rozwoju rozważań nad pojęciem władzy stanowi trójwymiarowa koncepcja Stevena Lukesa. Jej istotą jest zwrócenie uwagi na możliwość oddziaływania na sposób kształtowania przekonań, preferencji i oczekiwań jednostek. W takim ujęciu sprawowanie władzy nie musi wiązać się z widocznym konfliktem interesów, ponieważ określone przekonania mogą być utrwalane w sposób ograniczający zdolność jednostek do rozpoznawania własnej sytuacji. Oddziaływanie może następować poprzez procesy socjalizacji, funkcjonowanie instytucji oraz rozpowszechnianie określonych wartości i norm społecznych. Koncepcja ta rozszerza zatem zakres analizy poza bezpośrednie relacje pomiędzy podmiotami i pozwala dostrzegać znaczenie szerszych uwarunkowań społecznych.[2]

Trójwymiarowe rozumienie władzy prowadzi również do konieczności bardziej wnikliwego rozpatrywania zagadnienia zgody na podporządkowanie. Brak otwartego sprzeciwu wobec określonych decyzji nie zawsze musi oznaczać pełną akceptację istniejącego porządku. Może wynikać z przekonania o braku możliwości zmiany sytuacji, ograniczonego dostępu do informacji lub utrwalenia określonych wzorców zachowania. Z drugiej strony nie każda dobrowolna akceptacja istniejących zasad powinna być automatycznie interpretowana jako przejaw ukrytej dominacji. Rozróżnienie tych sytuacji stanowi istotny problem badawczy, ponieważ wymaga uwzględnienia rzeczywistych interesów jednostek oraz okoliczności wpływających na podejmowane przez nie decyzje.

Szczególne znaczenie dla zrozumienia mechanizmów władzy ma również analiza zależności pomiędzy posiadaniem zasobów a możliwością oddziaływania na innych. Zasoby te mogą mieć charakter materialny, organizacyjny, informacyjny lub symboliczny. Dysponowanie środkami finansowymi umożliwia podejmowanie określonych przedsięwzięć i wpływanie na warunki funkcjonowania innych podmiotów. Dostęp do informacji może natomiast zapewniać przewagę podczas negocjacji lub podejmowania decyzji. Z kolei zasoby symboliczne, takie jak prestiż, uznanie społeczne czy reputacja, mogą zwiększać skuteczność oddziaływania bez konieczności wykorzystywania formalnych instrumentów przymusu. Rzeczywista siła wpływu zależy jednak nie tylko od wielkości posiadanych zasobów, ale również od możliwości ich zastosowania w konkretnej sytuacji.

W analizie pojęciowej mapy władzy istotne jest także rozróżnienie pomiędzy władzą formalną a nieformalną. Pierwsza wynika z określonego prawnie lub organizacyjnie zakresu kompetencji, natomiast druga może opierać się na relacjach interpersonalnych, doświadczeniu lub szczególnej pozycji jednostki w określonej zbiorowości. W praktyce oba rodzaje wpływu mogą wzajemnie się uzupełniać, ale mogą również pozostawać ze sobą w sprzeczności. Przykładowo osoba zajmująca formalne stanowisko kierownicze może posiadać ograniczony autorytet wśród podwładnych, podczas gdy nieformalny lider zespołu wywiera znaczący wpływ na ich postawy. Zrozumienie tych zależności jest szczególnie ważne podczas analizowania funkcjonowania organizacji, ponieważ pozwala wyjaśniać sytuacje, w których rzeczywisty przebieg procesów decyzyjnych różni się od przyjętej struktury instytucjonalnej.

Współczesne przemiany społeczne powodują, że coraz większego znaczenia nabierają również informacyjne mechanizmy sprawowania władzy. Rozwój technologii cyfrowych umożliwił szybkie rozpowszechnianie wiadomości oraz oddziaływanie na szerokie grupy odbiorców. Jednocześnie pojawiły się nowe możliwości selekcjonowania informacji i wpływania na ich dostępność. Podmioty kontrolujące istotne kanały komunikacyjne mogą oddziaływać na zakres tematów obecnych w debacie publicznej oraz sposób ich przedstawiania. Szczególną rolę odgrywają w tym zakresie mechanizmy wykorzystywane przez platformy internetowe, które decydują o kolejności i widoczności określonych treści. Zjawiska te wskazują, że analiza władzy nie powinna ograniczać się wyłącznie do tradycyjnych struktur państwowych i politycznych.

Ważnym elementem pojęciowej mapy władzy są również mechanizmy umożliwiające ograniczanie nadmiernej koncentracji wpływów. W systemach demokratycznych istotne znaczenie mają podział kompetencji pomiędzy organy państwowe, niezależność sądownictwa oraz możliwość kontrolowania działalności instytucji publicznych. Równie ważną funkcję pełnią organizacje społeczne, niezależne media oraz aktywność obywateli zainteresowanych uczestnictwem w procesach decyzyjnych. Mechanizmy te mogą utrudniać jednostronne narzucanie określonych rozstrzygnięć i zwiększać przejrzystość sprawowania władzy. Ich skuteczność zależy jednak od rzeczywistych warunków funkcjonowania, ponieważ samo formalne ustanowienie określonych instytucji nie gwarantuje jeszcze możliwości efektywnego wykonywania powierzonych im zadań.

Rozpatrując zagadnienie władzy, należy również uwzględnić jej dynamiczny charakter. Relacje pomiędzy poszczególnymi podmiotami mogą zmieniać się wraz z przekształceniami gospodarczymi, społecznymi i politycznymi. Jednostki oraz grupy, które w określonym okresie posiadają znaczące możliwości oddziaływania, mogą stopniowo tracić swoją pozycję na rzecz innych uczestników życia społecznego. Zmiany te mogą wynikać z rozwoju technologii, przekształceń instytucjonalnych, pojawiania się nowych źródeł informacji lub aktywności ruchów społecznych. Władza nie powinna być zatem traktowana jako trwała właściwość przypisana określonemu podmiotowi, lecz jako relacja zależna od konkretnych warunków i możliwości działania.

Istotnym problemem metodologicznym jest również sposób badania poszczególnych wymiarów władzy. W przypadku bezpośredniego oddziaływania na decyzje możliwe jest analizowanie przebiegu głosowań, treści podejmowanych rozstrzygnięć oraz zachowań uczestników procesu politycznego. Znacznie trudniejsze okazuje się rozpoznawanie wpływu polegającego na ograniczaniu zakresu rozpatrywanych problemów lub kształtowaniu preferencji społecznych. W takich sytuacjach konieczne może być wykorzystywanie różnych metod badawczych, obejmujących analizę dokumentów, obserwację procesów instytucjonalnych oraz badanie opinii i postaw uczestników życia społecznego. Szczególnego znaczenia nabiera przy tym ostrożność w formułowaniu wniosków, ponieważ nie każda zbieżność interesów lub podobieństwo zachowań stanowi dowód występowania określonego stosunku władzy.

Pojęciowa mapa władzy może zatem pełnić funkcję narzędzia porządkującego analizę złożonych stosunków społecznych. Pozwala ona wskazywać różnice pomiędzy poszczególnymi formami oddziaływania oraz rozpoznawać zależności występujące pomiędzy nimi. Jej wykorzystanie może być przydatne zarówno podczas badania funkcjonowania instytucji państwowych, jak i analizowania relacji w organizacjach gospodarczych, społecznościach lokalnych czy grupach nieformalnych. Należy jednak pamiętać, że każda próba klasyfikacji zjawisk związanych z władzą opiera się na określonych założeniach teoretycznych. Z tego względu opracowana mapa nie powinna być traktowana jako ostateczny i powszechnie obowiązujący podział, lecz jako propozycja ułatwiająca prowadzenie dalszych rozważań.

Pojęciowa mapa władzy umożliwia wielostronne spojrzenie na mechanizmy oddziaływania występujące w życiu społecznym. Jej podstawowe znaczenie wynika z możliwości rozróżnienia takich zjawisk, jak władza, autorytet, wpływ, przymus, dominacja i legitymizacja, które pozostają ze sobą powiązane, lecz nie mają identycznego charakteru. Szczególnie istotne jest uwzględnienie różnych wymiarów władzy, obejmujących zarówno bezpośrednie podejmowanie decyzji, jak i wpływanie na zakres rozpatrywanych problemów oraz kształtowanie społecznych przekonań. Takie podejście pozwala lepiej zrozumieć złożoność stosunków społecznych i dostrzegać mechanizmy oddziaływania, które nie zawsze są widoczne w formalnej strukturze organizacyjnej. Właściwe wykorzystanie pojęciowej mapy władzy może stanowić podstawę bardziej pogłębionej analizy funkcjonowania współczesnych instytucji politycznych i społecznych.

[1] S. Wykrętowicz (red.), Samorząd w Polsce. Istota, zagadnienia, zadania, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 2004, s. 94.

[2] S. Lukes, Power: A Radical View, Macmillan, London 1974.

Konceptualizacja władzy

5/5 - (3 votes)

Istnieją jednak alternatywne sposoby konceptualizacji władzy, uwzględniające alternatywne kryteria ważności. Przyjrzyjmy się dwóm z nich.

Rozważmy najpierw pojęcie władzy wypracowane przez Talcotta Parsona. Chce „traktować władzę jako specyficzny mechanizm funkcjonujący w celu powodowania zmian w działaniach innych podmiotów – jednostek lub zbiorowości – w procesie interakcji społecznej”

Władza jest zatem uogólnioną zdolnością powodowania tego, by podmioty należące do systemu zbiorowego działania wypełniały wiążące je zobowiązania, w sytuacji gdy takie zobowiązania są legitymizowane poprzez wpływ na osiąganie celów zbiorowego działania, zakładające w przypadku oporu wymuszenie wypełniania tych zobowiązań za pomocą nega­tywnych sankcji sytuacyjnych, bez względu na to, jaki podmiot tego wymuszenia rzeczywiście dokona.

Władza A nad B w swojej legitymizowanej formie jest „uprawnieniem” A, jako jednostki podejmującej decyzje i zaangażowanej w działanie zbiorowe, do podejmowania decyzji – które mają pierwszeństwo wobec tych, które podejmuje B – mających na celu zapewnienie ogólnej skuteczności działania zbiorowego.

Dokonana przez Parsonsa konceptualizacja władzy wiąże ją z autorytetem, konsensem i osiąganiem celów zbiorowych i odrywa od konfliktu interesów, a zwłaszcza od przymusu i siły. Tak więc władza zależy od „instytucjonalizacji autorytetu” i jest postrzegana jako uogólnione medium służące mobilizacji zaangażowania lub zobowiązań w celu skutecznego działania zbiorowego”.

Według Hannah Arendt władza odpowiada ludzkiej zdolności działania, lecz nie działania po prostu, a działania w porozumieniu. Władza nigdy nie jest własnością jednostki; należy do grupy i istnieje tylko dopóty, dopóki grupa trzyma się razem. Kiedy mówimy, że ktoś jest „u władzy”, w rzeczywistości mamy na myśli to, że pewna grupa ludzi nadała mu władzę, by działał w jej imieniu. W chwili, gdy znika grupa, od której pochodziła władza (potestas in populo, bez ludu lub grupy ludzi nie istnieje władza), znika też jego władza.

Postrzegana z tej perspektywy władza jest oderwana od „związku między rozkazem a posłuszeństwem”, a także od „porządku panowania”. Władza ma naturę konsensualną.

Odwrotnie jest z przemocą – jest ona instrumentalna, jest środkiem do celu, „nigdy nie może zostać uprawomocniona”.

Choć obu przedstawionych powyżej koncepcji władzy można racjonalnie bronić, zakłada się jednak tezę, że z dwóch względów mają one mniejszą wartość.

Po pierwsze, są one poprawionymi, elokwentnie przedefiniowanymi koncepcjami władzy, które odbiegają zarówno od podstawowych znaczeń nadawanych tradycyjnie pojmowanej „władzy”, jak i od zagadnień, które zawsze były głównym przedmiotem badań nad władzą. Koncentrują się na aspekcie „władzy do”, ignorując „władzę nad”. Dlatego właśnie władza oznacza tu „zdolność”, „możliwość”, „umiejętność”, ale nie relację. To sprawia, że konfliktowy aspekt władzy, fakt, że sprawuje się ją nad ludźmi – znika zupełnie z pola widzenia. I wraz z tym znika zasadniczy powód, dla którego w ogóle bada się relacje władzy, tzn. zainteresowanie próbami zakończonymi powodzeniem lub jego brakiem podporządkowania sobie innych ludzi poprzez przezwyciężenie ich sprzeciwu bądź też zapobieżenie mu.

Po drugie, celem tych definicji jest, jak widzieliśmy, wzmocnienie pewnych stanowisk teoretycznych. Parsons sprzeciwia się postrzeganiu władzy jako gry o sumie zerowej i jako przykład podaje otwieranie kredytu, dowodząc że w sytuacji, gdy rządzeni mają uzasadnione zaufanie do rządzących, wykorzystując władzę, można osiągać cele, które wszyscy uznają za pożądane i z których wszyscy czerpią korzyści. Broniący tego poglądu Anthony Giddens twierdzi, że „w każdym rodzaju grup istnienie pozycji określonych jako ,,przywódcze” w istocie 'stwarza’ władzę, którą można wykorzystać do osiągania celów uznanych za pożądane przez większość członków grupy”. Podobnie Arendt chce powiedzieć, że działając w porozumieniu, członkowie grupy sprawują władzę. Zgodnie z zaproponowanym tutaj schematem pojęciowym wszystkie takie przypadki współdziałania gdy w sytuacji braku konfliktu interesów jednostki lub grupy istotnie wpływają na siebie nawzajem będą określane jako przypadki „wpływu, a nie „władzy”.

Cechy perspektyw analizy władzy

5/5 - (5 votes)

Charakterystyczne cechy trzech omawianych wyżej perspektyw analizy władzy można przedstawić w następujący sposób[1]:

Jednowymiarowa koncepcja władzy kładzie nacisk na:

  • zachowania,
  • podejmowanie decyzji,
  • (kluczowe) kwestie polityczne,
  • obserwowalny (otwarty) konflikt,
  • (subiektywne) interesy postrzegane jako preferowanie określonej polityki ujawniane poprzez aktywność polityczną.

Dwuwymiarowa koncepcja władzy (Połowiczna) krytyka nachylenia behawioralnego Nacisk położony na:

  • podejmowanie decyzji i niepodejmowanie decyzji,
  • kwestie polityczne i kwestie potencjalnie polityczne,
  • obserwowalny (otwarty lub ukryty) konflikt,
  • (subiektywne) interesy postrzegane jako preferowanie określonej polityki lub niezadowolenie z systemu politycznego.

Trójwymiarowa koncepcja władzy Krytyka nachylenia behawioralnego Nacisk położony na:

  • podejmowanie decyzji i kontrolę programu politycznego (niekoniecznie poprzez decyzje),
  • kwestie polityczne i kwestie potencjalnie polityczne,
  • obserwowalny (otwarty lub ukryty) i utajony konflikt,
  • interesy subiektywne i rzeczywiste.

Analiza władzy charakteryzuje się kilkoma cechami:

  1. Interdyscyplinarność – Analiza władzy jest związana z różnymi dziedzinami nauki, takimi jak politologia, socjologia, prawo, ekonomia, psychologia, filozofia i historia.
  2. Multi-poziomowość – Analiza władzy obejmuje różne poziomy, takie jak poziom globalny, regionalny, krajowy i lokalny.
  3. Relacyjność – Analiza władzy skupia się na relacjach między różnymi podmiotami, takimi jak państwo, rząd, partie polityczne, organizacje pozarządowe, media i obywatele.
  4. Zmienność – Analiza władzy musi uwzględniać zmiany zachodzące w systemie politycznym i społecznym, takie jak zmiana rządu, zmiana konstytucji, zmiana wyników wyborów itp.
  5. Porównawczość – Analiza władzy często obejmuje porównanie systemów politycznych i władzy w różnych krajach lub regionach.
  6. Kontekstualność – Analiza władzy musi być rozumiana w kontekście historycznym, kulturowym i społecznym, w którym jest ona związana.

Różnice pomiędzy trzema perspektywami analizy władzy wynikają przede wszystkim z odmiennego sposobu rozumienia tego, gdzie należy poszukiwać rzeczywistych przejawów wpływu jednych podmiotów na inne. Najprostsze ujęcie koncentruje się na zachowaniach, które można bezpośrednio zaobserwować, natomiast bardziej rozbudowane koncepcje zwracają uwagę również na mechanizmy ukryte, niewidoczne w pojedynczych decyzjach politycznych. Wraz z przechodzeniem od perspektywy jednowymiarowej do trójwymiarowej zakres analizy staje się więc coraz szerszy. Badacz nie ogranicza się już wyłącznie do pytania o to, kto wygrał określony konflikt, lecz zaczyna interesować się również tym, dlaczego pewne problemy w ogóle nie zostały poddane debacie oraz w jaki sposób kształtowane są oczekiwania i preferencje uczestników życia społecznego.

Jednowymiarowa koncepcja władzy jest najbliższa klasycznemu rozumieniu władzy jako zdolności do skłonienia innego podmiotu do określonego zachowania. Analiza koncentruje się przede wszystkim na sytuacjach, w których dochodzi do otwartego konfliktu pomiędzy różnymi interesami. Jeżeli jeden podmiot chce osiągnąć określony rezultat, a drugi dąży do rezultatu odmiennego, o rozkładzie władzy może świadczyć to, który z nich ostatecznie osiąga swój cel. Takie podejście pozwala stosunkowo łatwo badać władzę, ponieważ podstawą analizy są obserwowalne zachowania, decyzje oraz rezultaty procesów politycznych.

Przykładem może być głosowanie nad określonym rozwiązaniem w organie kolegialnym. Jeżeli dwie grupy posiadają odmienne stanowiska, a jedna z nich potrafi doprowadzić do przyjęcia własnej propozycji, można stwierdzić, że w tym konkretnym przypadku dysponowała większą możliwością wpływania na wynik decyzji. Badacz może analizować liczbę głosów, stanowiska poszczególnych uczestników, argumenty używane podczas debaty oraz ostateczny rezultat. Tego rodzaju analiza jest przejrzysta, ale jednocześnie ogranicza się do sytuacji, w których konflikt stał się widoczny.

Zaletą perspektywy jednowymiarowej jest jej stosunkowo duża możliwość empirycznej weryfikacji. Można bowiem obserwować konkretne decyzje, zachowania oraz konflikty i na tej podstawie określać, które podmioty są w stanie skuteczniej realizować swoje preferencje. Problem polega jednak na tym, że nie wszystkie przejawy władzy przyjmują postać otwartego sporu. W wielu przypadkach najsilniejsze podmioty nie muszą nawet podejmować bezpośredniej walki o określone rozwiązanie, ponieważ są w stanie wcześniej doprowadzić do wyłączenia niewygodnej dla siebie kwestii z debaty.

Właśnie na tę słabość zwraca uwagę perspektywa dwuwymiarowa. Jej istota polega na dostrzeżeniu, że władza przejawia się nie tylko w podejmowaniu decyzji, ale także w niepodejmowaniu decyzji. Podmiot posiadający wpływ może doprowadzić do sytuacji, w której określony problem nie znajdzie się w programie obrad, nie zostanie przedstawiony opinii publicznej lub nie będzie rozpatrywany przez właściwą instytucję. Władza może więc polegać na ograniczaniu zakresu spraw, w których dopuszcza się otwarty konflikt.

Kontrola programu politycznego staje się w tym ujęciu jednym z ważniejszych źródeł wpływu. Jeżeli podmiot potrafi decydować o tym, jakie problemy zostaną uznane za wymagające rozwiązania, zyskuje możliwość kształtowania samego pola konfliktu politycznego. Pozostałe podmioty mogą wprawdzie swobodnie uczestniczyć w dyskusji, ale jedynie w odniesieniu do spraw, które zostały wcześniej dopuszczone do debaty. Władza może więc działać jeszcze przed rozpoczęciem formalnego procesu podejmowania decyzji.

Przykładem może być sytuacja, w której grupa społeczna przez długi czas próbuje zwrócić uwagę władz na określony problem, lecz jej postulaty nie są wprowadzane do porządku obrad odpowiednich organów. Formalnie nie dochodzi do odrzucenia postulatów, ponieważ nie zostają one w ogóle poddane decyzji. Z perspektywy jednowymiarowej trudno byłoby w takim przypadku stwierdzić istnienie władzy, ponieważ nie występuje obserwowalny konflikt zakończony zwycięstwem jednej ze stron. Perspektywa dwuwymiarowa pozwala natomiast dostrzec, że niedopuszczenie określonej sprawy do procesu decyzyjnego samo może stanowić formę sprawowania władzy.

Zjawisko niepodejmowania decyzji może przyjmować różne formy. Może wynikać z formalnych procedur, sposobu ustalania porządku obrad, kontroli dostępu do informacji, dominacji określonych tematów w debacie publicznej albo z obowiązujących zwyczajów politycznych. Władza nie musi więc zawsze polegać na wydawaniu poleceń czy stosowaniu sankcji. Może być wykonywana poprzez tworzenie takich warunków instytucjonalnych, w których pewne żądania mają większą szansę zostać rozpatrzone niż inne.

Perspektywa trójwymiarowa jeszcze bardziej rozszerza zakres analizy. W tym przypadku przedmiotem zainteresowania staje się nie tylko możliwość wpływania na konkretne decyzje oraz program polityczny, ale również możliwość kształtowania potrzeb, przekonań i preferencji innych osób. Władza może być skuteczna do tego stopnia, że podmiot podporządkowany nie dostrzega konfliktu pomiędzy własnym interesem a istniejącym porządkiem. Nie podejmuje więc działań zmierzających do jego zmiany, ponieważ uznaje istniejącą sytuację za naturalną, nieuniknioną lub korzystną.

W takim ujęciu brak otwartego konfliktu nie oznacza automatycznie braku stosunku władzy. Może być wręcz przeciwnie. Najbardziej skuteczna forma władzy może polegać na niedopuszczeniu do powstania świadomości konfliktu. Jeżeli określona grupa społeczna została przekonana, że pewne rozwiązania są jedynymi możliwymi, nie będzie domagać się alternatywy, nawet jeśli obiektywnie mogłaby ona poprawić jej sytuację.

Analiza trzeciego wymiaru władzy jest jednak szczególnie trudna metodologicznie. Badacz musi bowiem próbować odróżnić rzeczywiste, autonomiczne preferencje jednostek od preferencji, które zostały ukształtowane pod wpływem określonych warunków społecznych, kulturowych i instytucjonalnych. Pojawia się również problem ustalenia, czym są interesy rzeczywiste i kto jest uprawniony do ich definiowania. Nie można bez dodatkowego uzasadnienia przyjmować, że badacz zawsze lepiej od jednostki wie, co jest dla niej korzystne.

Trójwymiarowe ujęcie pozostaje mimo to bardzo ważne, ponieważ zwraca uwagę na społeczne procesy kształtowania świadomości. Edukacja, media, język debaty publicznej, kultura organizacyjna czy dominujące normy społeczne wpływają na sposób, w jaki ludzie rozumieją własną sytuację. Określone problemy mogą być przedstawiane jako naturalne lub niepodlegające zmianie, podczas gdy inne stają się przedmiotem intensywnej debaty. Analiza władzy obejmuje zatem także badanie tego, kto i w jaki sposób wpływa na sposób definiowania rzeczywistości społecznej.

Z tego względu interdyscyplinarność analizy władzy nie jest jedynie jej dodatkową cechą, lecz w praktyce staje się koniecznością. Politologia pozwala badać formalne instytucje i procesy decyzyjne, socjologia analizuje struktury społeczne i relacje pomiędzy grupami, psychologia pomaga wyjaśniać mechanizmy wpływu na zachowania jednostek, natomiast prawo określa formalne granice kompetencji poszczególnych organów. Ekonomia może z kolei wskazywać, w jaki sposób kontrola zasobów wpływa na możliwości oddziaływania, a historia pozwala zrozumieć, w jaki sposób określone układy władzy powstawały i zmieniały się w czasie.

Wielopoziomowość analizy władzy wynika z faktu, że relacje wpływu występują na wszystkich szczeblach życia społecznego. Władza nie jest właściwa wyłącznie państwu i jego organom. Może być analizowana na poziomie organizacji międzynarodowych, państwa, samorządu terytorialnego, przedsiębiorstwa, organizacji społecznej, a nawet niewielkiej grupy. Na każdym poziomie mogą występować odmienne źródła władzy oraz różne mechanizmy jej wykonywania.

Na poziomie globalnym znaczenie może mieć potencjał gospodarczy państw, ich pozycja polityczna czy możliwość wpływania na działalność organizacji międzynarodowych. Na poziomie krajowym istotne są kompetencje konstytucyjnych organów państwa, system partyjny, media oraz aktywność grup interesu. Na poziomie lokalnym władza może dotyczyć wpływu na sposób wykorzystania zasobów gminy, kierunki rozwoju lokalnego czy podejmowanie decyzji dotyczących konkretnych inwestycji.

Relacyjność władzy oznacza natomiast, że nie można jej analizować wyłącznie jako cechy określonego podmiotu. Znaczenie posiadają zależności istniejące pomiędzy uczestnikami stosunku społecznego. Podmiot może dysponować określonym zasobem, ale będzie on źródłem władzy tylko wtedy, gdy inni go potrzebują. Wiedza specjalistyczna zwiększa wpływ eksperta wtedy, gdy pozostali uczestnicy procesu decyzyjnego nie dysponują podobnymi kompetencjami. Kontrola środków finansowych ma znaczenie wtedy, gdy inne podmioty są od tych środków zależne.

Relacyjność powoduje również, że układ władzy może ulegać zmianom. Wzrost znaczenia jednego zasobu lub pojawienie się nowych możliwości działania może zmienić pozycję poszczególnych uczestników. Rozwój nowych technologii komunikacyjnych może na przykład ograniczyć monopol tradycyjnych instytucji na rozpowszechnianie informacji. Podmioty wcześniej posiadające niewielkie możliwości oddziaływania mogą dzięki temu uzyskać nowe narzędzia mobilizacji i wpływu.

Zmienność stanowi więc kolejną ważną cechę analizy władzy. Nie można zakładać, że ustalony w określonym momencie rozkład wpływów pozostanie niezmienny. Zmiany prawne, gospodarcze, technologiczne i społeczne mogą prowadzić do osłabienia jednych grup i wzrostu znaczenia innych. Analiza władzy powinna zatem uwzględniać jej dynamiczny charakter.

Szczególne znaczenie ma także porównawczość. Porównanie różnych systemów politycznych pozwala dostrzec, że podobne formalnie instytucje mogą funkcjonować w bardzo odmienny sposób. Sam fakt istnienia parlamentu, samorządu czy określonych mechanizmów konsultacji społecznych nie przesądza jeszcze o rzeczywistym rozkładzie władzy. Dopiero analiza praktyki działania instytucji pozwala ustalić, czy formalne kompetencje odpowiadają realnym możliwościom wpływu.

Kontekstualność analizy władzy jest z kolei niezbędna dlatego, że te same zachowania mogą posiadać inne znaczenie w różnych warunkach historycznych i kulturowych. Relacje między obywatelami a państwem kształtują się inaczej w społeczeństwie posiadającym długą tradycję demokratyczną, a inaczej w państwie przechodzącym głęboką transformację polityczną. Różnice kulturowe mogą wpływać także na sposób postrzegania autorytetu, podporządkowania i legitymizacji.

Analiza władzy wymaga również rozróżnienia pomiędzy strukturą formalną a rzeczywistą praktyką. Formalne kompetencje wynikające z prawa wskazują, kto powinien podejmować określone decyzje, jednak nie zawsze pokazują, kto faktycznie posiada największy wpływ. W organizacji może istnieć osoba zajmująca wysokie stanowisko, której realna możliwość oddziaływania jest ograniczona, oraz osoba formalnie podporządkowana, posiadająca szczególną wiedzę lub kontrolująca kluczowe informacje i dzięki temu wywierająca duży wpływ na proces decyzyjny.

Dlatego analiza władzy nie może ograniczać się do badania aktów prawnych, regulaminów czy schematów organizacyjnych. Konieczne jest obserwowanie faktycznych zachowań, kanałów komunikacji, przepływu informacji, sposobu ustalania programu działania oraz mechanizmów nagradzania i sankcjonowania. Dopiero zestawienie formalnych i nieformalnych elementów pozwala uzyskać pełniejszy obraz rozkładu wpływów.

Trzy perspektywy analizy władzy nie muszą być traktowane jako całkowicie wzajemnie się wykluczające. Można uznać je za kolejne poziomy pogłębiania analizy. Pierwszy pozwala badać widoczne decyzje, drugi uzupełnia go o kontrolę nad zakresem podejmowanych spraw, a trzeci zwraca uwagę na proces kształtowania świadomości i preferencji. Każda kolejna perspektywa obejmuje zatem zjawiska, których poprzednia mogła nie dostrzegać.

Najpełniejsza analiza konkretnego układu władzy powinna więc uwzględniać wszystkie trzy poziomy. Należy badać, kto podejmuje decyzje i kto potrafi narzucić swoje rozwiązanie, ale również kto posiada możliwość określania programu debaty oraz jakie czynniki wpływają na sposób postrzegania własnych interesów przez uczestników danego systemu. Dopiero takie podejście pozwala uniknąć utożsamiania braku widocznego konfliktu z brakiem nierówności wpływu.

Cechy poszczególnych perspektyw analizy władzy pokazują zatem, że badanie tego zjawiska wymaga znacznie szerszego spojrzenia niż samo ustalenie formalnych kompetencji podmiotów. Władza może być widoczna w decyzjach, ale również w niedopuszczaniu do ich podjęcia, w kontroli informacji, w kształtowaniu programu politycznego oraz w oddziaływaniu na sposób rozumienia rzeczywistości przez jednostki i grupy. Z tego względu jest jednym z najbardziej złożonych przedmiotów badań nauk społecznych.

Ostatecznie wybór określonej perspektywy wpływa na to, jakie przejawy władzy zostaną dostrzeżone. Ujęcie jednowymiarowe pozwala stosunkowo precyzyjnie badać otwarte konflikty i decyzje, ale może pomijać mechanizmy ukryte. Perspektywa dwuwymiarowa rozszerza analizę na kontrolę programu politycznego, natomiast trójwymiarowa pozwala postawić pytanie o wpływ władzy na potrzeby i sposób myślenia samych uczestników stosunków społecznych. Łączne wykorzystanie tych podejść umożliwia znacznie pełniejsze zrozumienie rzeczywistych mechanizmów wpływu, dominacji i podporządkowania występujących we współczesnych społeczeństwach.

[1] W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki (red.), Elementy teorii socjologicznych, PWN, Warszawa 1975,s. 508-509.

Pojęcie władzy

5/5 - (5 votes)

Władza jest to prawo do rządzenia lub kierowania kimś. Jeżeli ktoś jest u władzy, to czymś kieruje i może wpływać na działania innych[1].

Władza, w szerokim znaczeniu jest to stosunek społeczny między dwiema jednostkami lub dwiema grupami społecznymi, polegający na tym, że jedna ze stron może w sposób trwały i uprawniony zmuszać stronę drugą do określonego postępowania i ma środki zapewniające kontrolę tego postępowania. Tak pojęte stosunki władzy występują w każdej grupie społecznej, w której ktoś wydaje polecenia, a ktoś inny je wykonuje. Władza może się opierać na dobrowolnej akceptacji mającej źródło w uznaniu jej autorytetu i prawowitości (legalizm) bądź na przymusie społecznym, a nawet przemocy fizycznej. Ze względu na stosowane środki regulacji zachowań można mówić o władzy państwowej, ekonomicznej, władzy w grupach nieformalnych, np. w rodzinie rodzicielska władza, oraz we wszelkiego rodzaju organizacjach i ruchach społecznych – wszędzie tam, gdzie istnieje podział na przywódców i szeregowych członków, na przełożonych i podwładnych[2].

Pojęcie władzy można przedstawić w ujęciu radykalnym w trzech perspektywach[3]:

– jednowymiarowej,

– dwuwymiarowej,

– trójwymiarowej.

Analizowanie władzy z perspektywy jednowymiarowej wiąże się z koncentracją na zachowaniach ludzi w procesie podejmowania decyzji w kwestiach, w których występuje obserwowalny konflikt (subiektywnych) interesów, postrzeganych jako wyraz preferencji politycznych ujawnianych w aktywności politycznej.

Dwuwymiarowa perspektywa analizowania władzy poddaje połowicznej krytyce behawiorystyczne nachylenie pierwszej perspektywy (połowicznej, ponieważ zakłada się w niej ciągle, że niepodejmowanie decyzji jest pewną formą podejmowania decyzji) i pozwala rozpatrzeć sposoby, za pomocą których zapobiega się podejmowaniu decyzji w kwestiach potencjalnie politycznych, będących przedmiotem obserwowalnego konfliktu (subiektywnych) interesów, których odbicie dostrzega się w wyraźnych preferencjach co do polityki oraz w wyrażanym w kategoriach przedpolitycznych niezadowoleniu z prowadzonej polityki (subpolitical grievances).

Analiza władzy w perspektywie trójwymiarowejwiąże się z dogłębną krytyką behawioralnego nachylenia dwóch pierwszych perspektyw jako zbyt indywidualistycznych i pozwala uwzględnić to, jak w różny sposób kwestie potencjalnie polityczne utrzymuje się poza systemem, czy to za sprawą działania rozmaitych sił społecznych i procedur instytucjonalnych, czy też decyzji poszczególnych jednostek. Co więcej, zjawisko to może zachodzić nawet wtedy, kiedy nie ma rzeczywistego, obserwowalnego konfliktu, któremu być może udało się skutecznie zapobiec, niemniej w analizie sygnalizuje się, że potencjalnie do takiego konfliktu mogło dojść. Ten potencjał może jednak nigdy nie zostać urzeczywistniony. Mamy tu zatem do czynienia z konfliktem utajonym, który polega na sprzeczności między interesami tych, którzy sprawują władzę, a rzeczywistymi interesami tych, którzy zostali przez nich wykluczeni z systemu politycznego.

[1] M. Bańko (red.), Słownik języka polskiego. Tom 6, WN PWN, Warszawa 2007, s. 58.

[2] Encyklopedia Gazety Wyborczej, tom 20, WN PWN, Warszawa 2005, s. 131.

[3] Por. A. Jasińska-Kania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski, Współczesne teorie socjologiczne, op. cit., s. 502-508.

Teorie władzy

5/5 - (4 votes)

Kiedy przyglądamy się rozmaitym teoriom i koncepcjom władzy, zaskakuje natychmiast ich odmienność i różnorodność. Dla Thomasa Hobbesa władza to „aktualnie posiadane środki do tego, iżby osiągnąć w przyszłości jakiejś widome dobro”, a samo życie stanowi „stałe i nieznające spoczynku pragnienie coraz to większej mocy, które ustaje dopiero ze śmiercią”. Dwa stulecia później Alexander Hamilton zadał retoryczne pytanie: „Czym jest władza, jeśli nie zdolnością lub umiejętnością robienia czegoś?”.[1]

Max Weber zdefiniował władzę jako „prawdopodobieństwo, że jeden z podmiotów w sieci związków społecznych zrealizuje swą wolę, pomimo oporu innych”. W połowie stulecia Harold Lasswell i Abraham Kaplan zinterpretowali sprawowanie władzy jako „akty wpływające lub determinujące inne akty”. Niedługo później Robert Dahl zdefiniował władzę jako zdolność podmiotu do sprawienia, że inny podmiot uczyni coś, „czego w przeciwnym razie by nie zrobił”.

Jednakże w tym samym okresie Hannah Arendt twierdziła, że władza nie jest własnością samotnych podmiotów, lecz wspólnie działających grup lub kolektywów. Napisała: „Władza nie cechuje ludzkiej zdolności do działania, lecz zdolność do wspólnego działania. Władza nigdy nie jest własnością jednostki; przynależy grupie i przysługuje jej dopóty, dopóki grupa zachowuje spoistość”. Odrzucając ten pogląd jako „interesująco idiosynkratyczną koncepcję władzy”, Steven Lukes sugeruje, że „absolutnie podstawowym, wspólnym jądrem lub pierwotnym pojęciem kryjącym się za wszelkimi uwagami o władzy jest idea, że A w jakiś sposób wpływa na B”. Jak jednak zauważa Peter Morriss, sprawowanie władzy nie polega wyłącznie na wpływaniu na kogoś lub na coś; władza implikuje powodowanie, czyli przyczynowy wpływ na kogoś lub na coś, który wywołuje pewnego rodzaju zmianę. Inaczej mówiąc, jak to ujmuje Anthony Giddens, posiadać władzę to umieć działać tak, by „wprowadzić pewną różnicę” w przyszłym stanie rzeczy.

Koncepcje władzy są rozmaite i wyraźnie rozbieżne. Ze względu na wysoki stopień rozbieżności, niektórzy współcześni teoretycy polityki doszli do wniosku, że „władza” nie ma i nie może posiadać żadnego jednego, ustalonego znaczenia, lecz stanowi „pojęcie istotnie sporne”. Z powodów przedstawionych poniżej nie uważam tej tezy za prawdziwą. Bez przytaczania całego argumentu, możemy zacząć od spostrzeżenia, że pomimo różnic w szczegółach i niuansach różne koncepcje władzy posiadają mimo wszystko wspólne źródłowe lub podstawowe cechy.

Wspólnym elementem większości teorii władzy pozostaje możliwość wywierania wpływu na zachowanie innych osób, na przebieg określonych procesów lub na kształt podejmowanych decyzji. Różnice pomiędzy poszczególnymi koncepcjami dotyczą przede wszystkim tego, gdzie należy poszukiwać źródła tej zdolności, w jaki sposób jest ona realizowana oraz czy musi wiązać się z przymusem, konfliktem lub oporem. Jedni autorzy akcentują możliwość narzucenia własnej woli innym, inni koncentrują się na kontroli zasobów, jeszcze inni zwracają uwagę na instytucje, normy społeczne i mechanizmy kształtujące zachowania nawet bez bezpośredniej ingerencji konkretnego podmiotu.

W najbardziej klasycznym ujęciu władza ma charakter relacyjny. Nie można mówić o władzy w całkowitym oderwaniu od relacji pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami. Podmiot A posiada władzę nad podmiotem B wtedy, gdy może w określonym zakresie wpłynąć na jego działanie. Takie podejście dobrze oddaje definicja Roberta Dahla. Władza staje się w niej widoczna przede wszystkim w sytuacji konfliktu preferencji, gdy jedna ze stron potrafi doprowadzić do zachowania drugiej strony, którego ta bez określonego oddziaływania by nie podjęła.

Relacyjne rozumienie władzy pozwala zwrócić uwagę na fakt, że władza nie musi mieć charakteru trwałego ani absolutnego. Ten sam podmiot może posiadać dużą władzę w jednej dziedzinie i bardzo niewielką w innej. Kierownik może wpływać na zachowanie pracownika w sprawach związanych z wykonywaniem obowiązków zawodowych, nie oznacza to jednak, że posiada taką samą władzę nad jego decyzjami dotyczącymi życia prywatnego. Państwo może natomiast ustanawiać normy obowiązujące obywatela, ale zakres tej władzy jest ograniczony przez konstytucję, przepisy prawa i gwarantowane jednostce wolności.

Władza ma więc zawsze określony zakres przedmiotowy. Istotne jest nie tylko pytanie o to, kto posiada władzę, ale również nad kim, w jakiej dziedzinie oraz przy użyciu jakich środków może ją wykonywać. Taka perspektywa pozwala uniknąć traktowania władzy jako cechy, którą określony człowiek lub instytucja po prostu posiada w sposób nieograniczony. W rzeczywistości władza jest zwykle uzależniona od sytuacji, zasobów, pozycji społecznej oraz istniejących reguł instytucjonalnych.

W teoriach władzy ważne miejsce zajmuje także problem zasobów. Możliwość wpływania na innych może wynikać z dysponowania dobrami, których inni potrzebują lub których uzyskanie ma dla nich znaczenie. Takimi zasobami mogą być pieniądze, stanowiska, informacje, wiedza, dostęp do instytucji, środki przymusu, autorytet lub poparcie społeczne. Podmiot, który kontroluje rzadkie i pożądane zasoby, uzyskuje możliwość oddziaływania na zachowania innych.

Samo posiadanie zasobów nie jest jednak jeszcze równoznaczne ze skutecznym sprawowaniem władzy. Konieczna jest możliwość ich wykorzystania oraz przekonanie innych podmiotów, że mogą one rzeczywiście przynieść określone korzyści albo straty. Osoba dysponująca formalnymi kompetencjami może posiadać potencjalną władzę, lecz jeżeli nie jest w stanie skutecznie wykorzystywać tych kompetencji, jej rzeczywista pozycja może być znacznie słabsza. Z tego względu należy odróżnić władzę potencjalną od władzy faktycznie wykonywanej.

Istotne znaczenie ma również rozróżnienie między władzą a przymusem. Władza może posługiwać się przymusem, ale nie musi się do niego sprowadzać. Jeżeli podmiot podporządkowuje się poleceniu wyłącznie z obawy przed sankcją, można mówić o szczególnie wyraźnej formie oddziaływania przymusowego. W wielu relacjach społecznych podporządkowanie wynika jednak z uznania określonego porządku za prawomocny, akceptacji autorytetu lub przekonania, że podporządkowanie się jest uzasadnione.

Z tym problemem wiąże się koncepcja Maxa Webera, który odróżniał władzę od panowania. Panowanie oznaczało dla niego możliwość uzyskania posłuchu dla określonego rozkazu. Szczególnego znaczenia nabiera tutaj kwestia legitymizacji, czyli uznania władzy za prawomocną. Władza może bowiem być skuteczniejsza i trwalsza wtedy, gdy podporządkowani uznają prawo rządzących do wydawania poleceń.

Weber wyróżnił trzy idealne typy prawomocnego panowania: tradycyjne, charyzmatyczne i legalne. Panowanie tradycyjne opiera się na przekonaniu o świętości utrwalonych zwyczajów i wynikających z nich stosunków podporządkowania. Posłuszeństwo wynika tutaj z przywiązania do tradycji oraz przekonania, że istniejący porządek obowiązuje dlatego, że funkcjonował od dawna.

Panowanie charyzmatyczne opiera się natomiast na szczególnych cechach przywódcy. Podporządkowanie wynika z wiary w jego wyjątkowość, zdolności lub misję. Ten typ władzy jest silnie związany z osobą przywódcy, dlatego może być bardzo intensywny, lecz jednocześnie mniej stabilny. Gdy przywódca traci autorytet lub nie potrafi potwierdzić przypisywanych mu cech, podstawy charyzmatycznego panowania mogą ulec osłabieniu.

Trzecim typem jest panowanie legalne, charakterystyczne przede wszystkim dla współczesnego państwa i administracji. Jego podstawą jest przekonanie o obowiązywaniu bezosobowych norm prawnych oraz o prawie osób zajmujących określone stanowiska do wydawania poleceń w granicach przyznanych kompetencji. Obywatel podporządkowuje się nie tyle konkretnej osobie, ile instytucji i normom określającym zakres jej działania. Z tego względu władza legalna może być przekazywana kolejnym osobom zajmującym dane stanowisko bez konieczności budowania od początku osobistego autorytetu.

W nowoczesnych organizacjach właśnie taki model odgrywa szczególnie dużą rolę. Dyrektor urzędu, kierownik przedsiębiorstwa czy funkcjonariusz publiczny posiada określone kompetencje dlatego, że wynikają one z prawa, regulaminów lub struktury organizacyjnej. Zmiana osoby na stanowisku nie powoduje automatycznie zaniku władzy przypisanej do tego stanowiska. Władza zostaje w znacznym stopniu oddzielona od osoby i związana z instytucją.

Inną perspektywę zaproponowała Hannah Arendt. Jej koncepcja zdecydowanie odchodzi od rozumienia władzy przede wszystkim jako możliwości narzucania swojej woli innym. Władza powstaje, gdy ludzie działają wspólnie i tworzą zdolność zbiorowego działania. Jej podstawą jest zatem porozumienie oraz zdolność grupy do współdziałania.

Z tego punktu widzenia przemoc nie jest najwyższą formą władzy, lecz może być przejawem jej osłabienia. Podmiot dysponujący rzeczywistym poparciem i zdolnością organizowania wspólnego działania nie zawsze musi sięgać po środki przymusu. Intensywne wykorzystywanie przemocy może natomiast oznaczać, że władza utraciła społeczną podstawę i próbuje zastąpić brak akceptacji środkami przymusu. Koncepcja Arendt podkreśla więc znaczenie zbiorowego charakteru władzy i odróżnia ją od czystej dominacji.

Ważny etap rozwoju teorii władzy wiąże się ze Stevenem Lukesem. Autor ten zwrócił uwagę, że władzy nie można sprowadzać jedynie do obserwowalnych decyzji podejmowanych w sytuacji otwartego konfliktu. Zaproponował rozpatrywanie jej w kilku wymiarach. Pierwszy wymiar odpowiada klasycznemu ujęciu, w którym obserwuje się podejmowanie decyzji i sprawdza, czyja wola ostatecznie zwycięża.

Drugi wymiar władzy odnosi się już nie tylko do rozstrzygnięcia konkretnego sporu, ale także do możliwości decydowania o tym, jakie sprawy w ogóle staną się przedmiotem decyzji. Podmiot może sprawować władzę poprzez niedopuszczenie określonego problemu do debaty. Nie musi wówczas wygrać głosowania ani wydać bezpośredniego rozkazu. Wystarczy, że jest w stanie określać agendę i usuwać z niej kwestie dla siebie niewygodne.

Przykładowo określona grupa może mieć formalną możliwość zgłaszania swoich postulatów, ale jeżeli instytucjonalne reguły skutecznie uniemożliwiają ich rozpatrzenie, mamy do czynienia z istotnym przejawem władzy. Ujęcie to pokazuje, że badanie wyłącznie formalnie podejmowanych decyzji może nie wystarczyć do ustalenia rzeczywistego rozkładu wpływów w organizacji lub społeczeństwie.

Najdalej idący jest trzeci wymiar władzy. Dotyczy on oddziaływania na sposób myślenia, potrzeby i preferencje ludzi. Władza może być tak silna, że podmiot podporządkowany nie tylko nie podejmuje otwartego sprzeciwu, ale nawet nie postrzega swojej sytuacji jako wymagającej zmiany. Preferencje ludzi mogą być kształtowane przez kulturę, wychowanie, media, instytucje oraz dominujące systemy wartości.

Trzeci wymiar władzy jest szczególnie trudny do badania, ponieważ nie występuje tutaj koniecznie widoczny konflikt. Brak sprzeciwu nie musi oznaczać braku władzy. Może wynikać z tego, że pewne sposoby myślenia zostały tak głęboko utrwalone, iż alternatywy nie są w ogóle dostrzegane. W ten sposób teoria władzy wychodzi poza analizę formalnych decyzji i obejmuje również mechanizmy kształtowania świadomości społecznej.

Jeszcze inne ujęcie władzy można odnaleźć w teoriach Michela Foucaulta. Władza nie jest w nich traktowana jako coś, co znajduje się wyłącznie w rękach państwa, rządzących lub określonej klasy społecznej. Jest rozproszona w społeczeństwie i występuje w wielu codziennych relacjach. Działa poprzez instytucje, systemy wiedzy, normy, procedury oraz sposoby klasyfikowania i oceniania ludzi.

W tej perspektywie szkoła, szpital, zakład pracy, więzienie czy urząd mogą być analizowane jako miejsca funkcjonowania określonych mechanizmów władzy. Nie polegają one zawsze na wydawaniu bezpośrednich poleceń. Władza może działać poprzez nadzór, ocenę, klasyfikowanie, porównywanie wyników i określanie norm zachowania. Człowiek stopniowo przyswaja obowiązujące normy i zaczyna sam kontrolować własne postępowanie.

Takie podejście znacznie rozszerza tradycyjne rozumienie władzy. Pokazuje, że kontrola społeczna nie musi być realizowana przez bezpośredni przymus. Ludzie mogą dostosowywać swoje zachowanie do oczekiwań instytucji, ponieważ wiedzą, że są oceniani, porównywani i obserwowani. Władza działa wówczas poprzez mechanizmy dyscyplinujące, które stają się elementem codziennego funkcjonowania organizacji.

W analizie władzy istotne jest również odróżnienie jej od autorytetu i wpływu. Pojęcia te pozostają ze sobą związane, ale nie są tożsame. Wpływ może polegać na skłonieniu kogoś do określonego działania bez posiadania formalnego uprawnienia do wydawania mu poleceń. Autorytet opiera się natomiast przede wszystkim na uznaniu określonej osoby, jej wiedzy, doświadczenia lub pozycji.

Władza może korzystać z autorytetu, dzięki czemu podporządkowanie następuje bez potrzeby stosowania przymusu. Osoba ciesząca się wysokim autorytetem może wywierać bardzo silny wpływ na innych, mimo że nie posiada wobec nich formalnych kompetencji. Z kolei osoba wyposażona w szerokie kompetencje formalne może mieć niewielki autorytet, co powoduje, że realizowanie jej decyzji wymaga częstszego wykorzystywania sankcji lub innych środków przymusu.

W praktyce władza najczęściej opiera się jednocześnie na kilku podstawach. Władca państwa, kierownik organizacji czy lider grupy może dysponować formalnymi kompetencjami, kontrolować określone zasoby, posiadać specjalistyczną wiedzę i cieszyć się autorytetem. Im bardziej zróżnicowane są źródła jego wpływu, tym silniejsza może być pozycja. Utrata jednego źródła władzy nie musi wówczas prowadzić do całkowitej utraty możliwości oddziaływania.

Nie można również pomijać zależności pomiędzy władzą a odpowiedzialnością. Możliwość podejmowania decyzji wpływających na sytuację innych osób powoduje konieczność rozliczania podmiotu sprawującego władzę z konsekwencji tych decyzji. W demokratycznym państwie prawnym władza publiczna nie może mieć charakteru nieograniczonego. Jej wykonywanie podlega prawu, kontroli oraz różnym mechanizmom odpowiedzialności.

Ograniczenia władzy są istotne również w organizacjach niepublicznych. Menedżer posiadający kompetencje do kierowania pracownikami nie może dowolnie ingerować w ich sytuację. Zakres jego działania wyznaczają przepisy prawa, umowy, regulaminy oraz normy obowiązujące w organizacji. Również w tym przypadku sprawowanie władzy wiąże się więc z granicami i odpowiedzialnością.

Władza może być ponadto analizowana zarówno jako zjawisko pozytywne, jak i źródło potencjalnych zagrożeń. Z jednej strony jest niezbędna dla funkcjonowania każdej bardziej złożonej zbiorowości. Bez możliwości podejmowania wiążących decyzji trudno byłoby koordynować działania państwa, przedsiębiorstwa czy organizacji społecznej. Z drugiej strony koncentracja władzy może prowadzić do nadużyć, dlatego systemy społeczne tworzą mechanizmy jej ograniczania, rozdzielania i kontroli.

W państwie demokratycznym jednym z najważniejszych sposobów ograniczania władzy jest jej podział pomiędzy różne organy. W organizacjach podobną funkcję mogą pełnić systemy kontroli wewnętrznej, procedury podejmowania decyzji czy podział kompetencji. W obu przypadkach chodzi o zapobieganie sytuacji, w której jeden podmiot uzyskuje możliwość podejmowania wszystkich najważniejszych decyzji bez skutecznej kontroli.

Różnorodność teorii władzy nie oznacza więc, że pojęcie to jest całkowicie nieuchwytne. Poszczególne koncepcje koncentrują się po prostu na różnych aspektach tego samego zjawiska. Jedne pokazują władzę jako zdolność narzucenia własnej woli, inne jako kontrolę nad zasobami, jeszcze inne jako efekt wspólnego działania lub jako mechanizm obecny w strukturach i instytucjach społecznych.

Można przyjąć, że najbardziej ogólnym wspólnym elementem różnych teorii jest zdolność wywoływania określonych skutków społecznych. Podmiot posiadający władzę jest w stanie doprowadzić do zmiany zachowania innych osób, wpłynąć na przebieg decyzji, kontrolować dostęp do zasobów, kształtować reguły działania albo określać sposób postrzegania rzeczywistości. Zakres i intensywność tej zdolności mogą być bardzo różne, podobnie jak środki wykorzystywane do jej realizacji.

Dlatego też analiza władzy wymaga uwzględnienia nie tylko formalnych struktur i kompetencji, ale również rzeczywistych relacji społecznych. Sam schemat organizacyjny nie zawsze pokazuje, kto faktycznie wywiera największy wpływ. Osoby zajmujące niższe stanowiska mogą dysponować kluczową wiedzą, kontaktami lub umiejętnościami, dzięki którym posiadają znaczną władzę nieformalną. Podobnie w życiu politycznym istotny wpływ mogą wywierać podmioty, które formalnie nie należą do organów państwa.

Teorie władzy pokazują zatem, że jest ona zjawiskiem wielowymiarowym. Może przybierać postać formalnego uprawnienia do wydawania decyzji, kontroli zasobów, możliwości stosowania sankcji, autorytetu, zdolności kształtowania agendy czy wpływania na sposób myślenia innych ludzi. W zależności od przyjętej perspektywy badawczej na pierwszy plan wysuwają się odmienne elementy.

Nie ma więc potrzeby sprowadzania wszystkich koncepcji do jednej definicji eliminującej ich odmienności. Bardziej użyteczne jest traktowanie ich jako uzupełniających się sposobów opisywania złożonego zjawiska. Klasyczne koncepcje Hobbesa, Webera czy Dahla pozwalają uchwycić możliwość wpływania i narzucania woli, Arendt wskazuje na zbiorowy charakter działania, Lukes rozszerza analizę na kontrolę agendy i kształtowanie preferencji, natomiast Foucault zwraca uwagę na rozproszone mechanizmy dyscypliny i kontroli obecne w codziennych instytucjach.

W rezultacie pojęcie władzy należy traktować jako jedną z podstawowych kategorii służących wyjaśnianiu funkcjonowania społeczeństwa. Pozwala ono analizować relacje między jednostkami, działalność organizacji, funkcjonowanie administracji oraz mechanizmy polityczne. Władza pojawia się wszędzie tam, gdzie jeden podmiot może wywołać zmianę w zachowaniu lub sytuacji innych podmiotów albo wpłynąć na warunki, w których podejmują one swoje decyzje.

Różnice między teoriami nie osłabiają więc użyteczności pojęcia władzy, lecz pokazują jego bogactwo. Każda z koncepcji odsłania inny fragment tego samego zjawiska i pozwala dokładniej analizować mechanizmy rządzące relacjami społecznymi. Dopiero ich zestawienie pozwala dostrzec, że władza nie ogranicza się ani do formalnych stanowisk, ani do przymusu. Może opierać się również na wiedzy, autorytecie, kontroli informacji, kształtowaniu reguł oraz zdolności organizowania wspólnego działania.

[1] R. E. Godina, F. Pettita, Przewodnik po współczesnej filozofii politycznej, Książka i Wiedza, Warszawa 2002, s. 699.