Przez źródło prawa rozumie się akt zawierający reguły postępowania ludzi ustanowione lub aprobowane przez państwo. W tym sensie źródła prawa mają dwie postacie[1]:
- materialną,
- formalną.
W sensie materialnym źródłem prawa jest wola państwa – a ściślej jego organu prawodawczego – unormowania określonej dziedziny stosunków społecznych przez normy prawa. W sensie zaś formalnym źródłem prawa jest akt wydany przez prawodawcę, zawierający reguły postępowania zgodne z wolą państwa. Źródłem prawa może być także wola stron oświadczona w umowie przez nie zawartej w celu osiągnięcia określonych korzyści bądź urzeczywistnienia interesów. Umowne źródło prawa odnosi się jednak tylko do zainteresowanych stron, a także do osób uczestniczących w realizacji umowy.
W polskim prawoznawstwie prawo definiuje się jako system norm. Norma prawna zaś to nakaz lub zakaz określonego postępowania. Formalnym źródłem norm w powyższym rozumieniu początkowo był zwyczaj, który z czasem stawał się regułą prawną. Współcześnie źródłem prawa (w sensie formalnym) są w przeważającej mierze akty organów władzy publicznej, tzw. źródła prawa stanowionego. Prawo zwyczajowe większą rolę odgrywa np. w prawie międzynarodowym, znane są też współcześnie przykłady tzw. zwyczajów konstytucyjnych.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku w art. 87 ust. 1 i ust. 2 wymienia enumeratywnie źródła powszechnie obowiązującego prawa, wszystkie one mają charakter prawa stanowionego przez odpowiednie organy władzy publicznej. Są to[2]:
1) konstytucja,
2) ustawy,
3) ratyfikowane umowy międzynarodowe,
4) rozporządzenie z mocą ustawy (art. 234),
5) rozporządzenie,
6) akty prawa miejscowego.
Polska Konstytucja obok źródeł prawa powszechnie obowiązujących wymienia źródła prawa wewnętrznie obowiązujące. Są to głównie:
- uchwały podejmowane przez Radę Ministrów,
- zarządzenia Prezesa Rady Ministrów lub ministrów.
Generalnie ustawowe źródła prawa oraz normy zamieszczone w rozporządzeniach są ogłaszane w Dzienniku Ustaw. Zarządzenia i uchwały są ogłaszane w Monitorze Polskim, a akty prawne wydawane przez organy terenowe – w Dziennikach Urzędowych Województw.
Pojęcie źródeł prawa należy do podstawowych zagadnień teorii prawa, ponieważ pozwala ustalić, skąd pochodzą obowiązujące normy prawne oraz w jakiej formie są one ustanawiane. Znajomość systemu źródeł prawa ma znaczenie nie tylko dla prawników, ale również dla każdego podmiotu stosującego prawo. Pozwala bowiem określić, który akt prawny powinien zostać zastosowany w konkretnej sytuacji, jaka jest jego moc prawna oraz czy organ, który go wydał, posiadał odpowiednie kompetencje. W praktyce źródła prawa tworzą uporządkowany system aktów pozostających względem siebie w określonych relacjach.
Rozróżnienie materialnego i formalnego znaczenia źródeł prawa pozwala spojrzeć na proces tworzenia prawa z dwóch różnych perspektyw. Źródła w znaczeniu materialnym odnoszą się przede wszystkim do czynników wpływających na treść powstających norm. Mogą nimi być warunki gospodarcze, stosunki społeczne, przemiany polityczne, rozwój technologiczny, potrzeby społeczeństwa czy zmiany zachodzące w stosunkach międzynarodowych. Ustawodawca nie tworzy bowiem norm prawnych w oderwaniu od otaczającej rzeczywistości. Prawo jest w znacznym stopniu reakcją na określone zjawiska społeczne oraz instrumentem służącym ich regulowaniu.
W znaczeniu formalnym źródłami prawa są natomiast określone formy, w których ustanawiane są normy prawne. W systemie prawa stanowionego zasadnicze znaczenie mają akty normatywne wydawane przez organy posiadające odpowiednie kompetencje. Forma aktu prawnego nie jest przy tym kwestią dowolną. Konstytucja oraz ustawy określają, jakie organy mogą wydawać poszczególne rodzaje aktów, w jakim zakresie mogą to robić oraz jakie miejsce zajmują takie akty w systemie prawa. Przestrzeganie tych reguł stanowi jeden z warunków prawidłowego funkcjonowania państwa prawnego.
W teorii prawa spotyka się również pojęcie źródeł poznania prawa. W tym znaczeniu chodzi o miejsca, z których można uzyskać informacje o treści obowiązujących norm prawnych. Źródłem poznania prawa może być przede wszystkim urzędowy dziennik promulgacyjny, w którym ogłoszono określony akt normatywny. W szerszym znaczeniu pomocne mogą być także zbiory aktów prawnych, komentarze, podręczniki, opracowania naukowe czy elektroniczne systemy informacji prawnej. Należy jednak odróżniać źródło prawa od źródła wiedzy o prawie. Podręcznik prawniczy może dokładnie przedstawiać obowiązujące przepisy, ale sam nie ustanawia norm prawnych.
Jedną z podstawowych cech polskiego systemu źródeł prawa jest jego hierarchiczna budowa. Poszczególne akty nie posiadają takiej samej mocy prawnej. Na najwyższym miejscu znajduje się Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, która jest najwyższym prawem państwa. Wszystkie pozostałe akty prawne muszą pozostawać z nią zgodne. Oznacza to, że ustawodawca zwykły, organy administracji wydające rozporządzenia oraz organy ustanawiające akty prawa miejscowego są związane normami konstytucyjnymi.
Szczególna pozycja Konstytucji wynika zarówno z regulowanych przez nią zagadnień, jak i ze szczególnego trybu jej uchwalania oraz zmiany. Konstytucja określa podstawowe zasady ustroju państwa, status jednostki, system organów władzy publicznej oraz podstawowe relacje pomiędzy nimi. Zawiera także przepisy dotyczące źródeł prawa, wyznaczając podstawowe ramy działalności prawodawczej. Dzięki temu system prawa ma uporządkowaną strukturę i możliwe jest ustalenie relacji pomiędzy poszczególnymi aktami normatywnymi.
Kolejne ważne miejsce zajmują ustawy. Są one uchwalane przez parlament zgodnie z procedurą określoną w Konstytucji i regulaminach izb parlamentarnych. Ustawa może regulować szeroki zakres spraw społecznych, gospodarczych i ustrojowych, a niektóre zagadnienia mogą być normowane wyłącznie w drodze ustawy. Ma to szczególne znaczenie w odniesieniu do praw i obowiązków obywateli, danin publicznych, organizacji organów państwa czy podstawowych zasad odpowiedzialności prawnej.
Ustawa nie może być sprzeczna z Konstytucją, a akty niższego rzędu powinny pozostawać zgodne zarówno z Konstytucją, jak i ustawami. Zasada ta tworzy hierarchię źródeł prawa i przeciwdziała sytuacji, w której organ znajdujący się na niższym poziomie struktury państwa mógłby dowolnie modyfikować normy ustanowione przez ustawodawcę. Szczególnie dobrze widoczne jest to w przypadku rozporządzeń. Rozporządzenie nie może samodzielnie zastępować ustawy ani regulować materii bez odpowiedniego upoważnienia ustawowego.
Rozporządzenie jest aktem wykonawczym do ustawy. Może być wydane wyłącznie przez organ wskazany w Konstytucji i na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie. Upoważnienie powinno wskazywać organ właściwy do wydania rozporządzenia, zakres spraw przekazanych do unormowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Takie rozwiązanie ma ograniczać możliwość samodzielnego tworzenia przez organy wykonawcze regulacji wykraczających poza wolę ustawodawcy.
Istotne miejsce w systemie źródeł prawa zajmują również ratyfikowane umowy międzynarodowe. Ich znaczenie wynika z uczestnictwa Polski w stosunkach międzynarodowych oraz przyjmowania zobowiązań wobec innych państw i organizacji międzynarodowych. Po ogłoszeniu w odpowiednim trybie ratyfikowana umowa międzynarodowa staje się częścią krajowego porządku prawnego i może być bezpośrednio stosowana, jeżeli jej stosowanie nie jest uzależnione od wydania ustawy. Relacja pomiędzy ustawą a umową międzynarodową zależy między innymi od trybu jej ratyfikacji.
Szczególnym zagadnieniem jest obecność Polski w Unii Europejskiej. Członkostwo w Unii powoduje, że na terytorium Polski stosowane są również normy prawa unijnego. Prawo Unii Europejskiej posiada własny system źródeł, w ramach którego występuje między innymi prawo pierwotne oraz prawo wtórne. Do aktów prawa wtórnego należą między innymi rozporządzenia, dyrektywy i decyzje. Nie należy jednak utożsamiać rozporządzenia unijnego z rozporządzeniem wydawanym przez polskie organy na podstawie Konstytucji. Pomimo podobnej nazwy są to akty należące do odmiennych porządków prawnych i powstające według innych procedur.
W polskim systemie prawnym funkcjonują także akty prawa miejscowego. Ich specyfika polega na tym, że obowiązują jedynie na obszarze działania organu, który je ustanowił. Mogą być wydawane przez organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej w granicach upoważnień przewidzianych w ustawach. Akty prawa miejscowego mają charakter powszechnie obowiązujący, mimo że zakres terytorialny ich obowiązywania jest ograniczony.
Przykładowo regulacje ustanowione przez organy gminy mogą obowiązywać wszystkich znajdujących się na jej obszarze adresatów, jeżeli dotyczą spraw objętych kompetencją prawotwórczą tych organów. Nie są więc wyłącznie instrukcjami skierowanymi do pracowników urzędu czy jednostek organizacyjnych gminy. Mogą kształtować sytuację prawną mieszkańców i innych osób przebywających na określonym obszarze. Z tego względu również w odniesieniu do aktów prawa miejscowego konieczne jest zachowanie zasad prawidłowego stanowienia i ogłaszania prawa.
Odmienny charakter mają akty prawa wewnętrznego. Konstytucja wskazuje przede wszystkim uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów. Akty te obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu dany akt. Nie mogą natomiast stanowić samoistnej podstawy decyzji skierowanej do obywatela, przedsiębiorcy lub innego podmiotu znajdującego się poza strukturą podporządkowania organizacyjnego.
Rozróżnienie prawa powszechnie obowiązującego i prawa wewnętrznego ma bardzo duże znaczenie praktyczne. Organ administracji publicznej nie może nakładać obowiązku na obywatela wyłącznie na podstawie wewnętrznego zarządzenia czy instrukcji. Podstawą ingerencji w sytuację prawną jednostki powinny być przepisy należące do systemu prawa powszechnie obowiązującego. Rozwiązanie takie chroni jednostkę przed sytuacją, w której jej prawa i obowiązki byłyby określane przez akty tworzone wyłącznie na potrzeby wewnętrznego funkcjonowania administracji.
Istotnym elementem systemu źródeł prawa jest również obowiązek ogłaszania aktów normatywnych. Prawo powinno być dostępne dla jego adresatów, ponieważ trudno wymagać przestrzegania norm, z którymi zainteresowany nie miał możliwości się zapoznać. Urzędowe ogłoszenie aktu jest jednym z podstawowych warunków jego wejścia w życie. Ma ono znaczenie nie tylko techniczne, lecz także gwarancyjne, ponieważ realizuje zasadę jawności prawa.
Z publikacją aktu związane jest pojęcie vacatio legis, czyli okresu pomiędzy ogłoszeniem aktu normatywnego a jego wejściem w życie. Celem takiego okresu jest umożliwienie adresatom zapoznania się z nowymi regulacjami oraz przygotowania się do ich stosowania. Długość vacatio legis powinna uwzględniać zakres i charakter wprowadzanych zmian. W przypadku rozbudowanych reform wymagających dostosowania działalności obywateli, przedsiębiorców czy administracji odpowiedni okres przygotowawczy nabiera szczególnego znaczenia.
System źródeł prawa pozostaje ściśle związany z zasadą pewności prawa. Adresat norm powinien mieć możliwość ustalenia, jakie przepisy go obowiązują, jakie są konsekwencje określonego zachowania oraz który akt należy zastosować w konkretnej sytuacji. Zbyt częste zmiany przepisów, niejasne regulacje czy sprzeczności pomiędzy aktami mogą utrudniać realizację tej zasady. Dlatego prawidłowa legislacja wymaga nie tylko zachowania właściwej formy aktu, ale również odpowiedniej jakości jego treści.
Istotną rolę odgrywają przy tym reguły pozwalające rozstrzygać kolizje pomiędzy normami. Jedną z podstawowych jest zasada pierwszeństwa normy zawartej w akcie wyższego rzędu przed normą aktu niższego rzędu. Znaczenie ma także zasada, zgodnie z którą norma szczególna może mieć pierwszeństwo przed normą ogólną, oraz reguła odnosząca się do relacji pomiędzy normą wcześniejszą i późniejszą. Stosowanie tych zasad wymaga jednak uwzględnienia charakteru konkretnych przepisów oraz ich miejsca w systemie prawa.
Warto także odróżnić źródła prawa od orzecznictwa sądowego. W polskim systemie prawa należącym do tradycji prawa stanowionego orzeczenie sądu co do zasady nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego w takim znaczeniu jak ustawa czy rozporządzenie. Nie oznacza to jednak, że orzecznictwo pozostaje bez znaczenia. Wyroki sądów, zwłaszcza sądów najwyższych instancji, mają duży wpływ na sposób rozumienia i stosowania przepisów. Utrwalona linia orzecznicza może wskazywać, w jaki sposób interpretowane jest określone pojęcie lub norma, mimo że nie prowadzi to automatycznie do powstania nowego rodzaju aktu normatywnego.
Podobnie należy oceniać znaczenie doktryny prawa. Poglądy przedstawicieli nauki nie stanowią źródła powszechnie obowiązujących norm, jednak mogą wpływać na proces wykładni, praktykę stosowania prawa oraz działalność ustawodawcy. Komentarze, monografie i artykuły naukowe pozwalają wyjaśniać problemy interpretacyjne, oceniać istniejące regulacje oraz wskazywać możliwe kierunki ich zmian. Doktryna prawa pełni więc ważną rolę w rozwoju systemu prawnego, choć jej wypowiedzi nie mają takiej mocy jak przepisy aktu normatywnego.
Również umowa zawarta pomiędzy stronami wymaga odróżnienia od źródeł prawa powszechnie obowiązującego. Umowa może kształtować prawa i obowiązki jej stron w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa, nie jest jednak aktem ustanawiającym generalne normy obowiązujące wszystkich adresatów. Związanie stron postanowieniami umowy wynika z obowiązującego porządku prawnego, który dopuszcza możliwość samodzielnego kształtowania określonych stosunków prawnych. Szczególne znaczenie ma to przede wszystkim w prawie cywilnym, gdzie zasada swobody umów pozostawia stronom znaczny zakres samodzielności.
Pojęcie źródeł prawa jest zatem znacznie szerszym zagadnieniem niż samo wyliczenie rodzajów aktów normatywnych. Obejmuje ono problem powstawania prawa, hierarchii aktów, kompetencji prawodawczych, sposobu ogłaszania przepisów oraz zasad ustalania, która norma znajduje zastosowanie w konkretnym przypadku. System źródeł prawa porządkuje działalność prawotwórczą państwa i wyznacza granice działania poszczególnych organów.
Przejrzysty system źródeł prawa stanowi jednocześnie jedną z gwarancji ochrony praw jednostki. Obywatel powinien wiedzieć, na jakiej podstawie prawnej organ podejmuje wobec niego określone działania i czy akt, na który organ się powołuje, został wydany przez właściwy podmiot. Hierarchizacja źródeł prawa oraz określenie zasad ich stanowienia ograniczają możliwość arbitralnego kształtowania praw i obowiązków przez władzę publiczną. Z tego względu problematyka źródeł prawa ma podstawowe znaczenie nie tylko dla teorii prawa, ale również dla codziennego funkcjonowania państwa oraz bezpieczeństwa prawnego jego obywateli.
[1] J. Nowacki, Z. Tabor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1994, s. 109.
[2] B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 1999, s. 43.