Czym jest rozwój lokalny?

Istota i czynniki rozwoju lokalnego

Pojęcie rozwoju lokalnego

Rozwój społeczno-gospodarczy nie jest czymś, co posiada długoletnią tradycję, ugruntowaną teorię i metodologię oraz znaczący i jednoznacznie pojmowany, szczególnie w warunkach polskich, dorobek. Trudno jednak powiedzieć, że jest czymś całkowicie nowym, bowiem zawsze w naturze działalności samorządowej, samopomocowej, samoorganizującej, samokształceniowej i innej, tkwiły inicjatywy działań na rzecz miejsca zamieszkania i społeczności lokalnych, a związane z poprawą bytu, wykorzystaniem zasobów, poszukiwaniem efektywnych rozwiązań, nowoczesnych metod gospodarowania, itp. Nikt tych działań nie nazywał jednak rozwojem społeczno-gospodarczym, a traktowane były, co najwyżej, jako forma tzw. pracy organicznej^[1].

Można stwierdzić, że rozwój społeczno-gospodarczy, narodził się w końcu lat siedemdziesiątych, kiedy to w krajach Europy Zachodniej dał znać o sobie kryzys polityki regionalnej oraz kiedy kryzys gospodarczy świata zachodniego dotknął boleśnie społeczności lokalne i ich środowisko życia. W tej trudnej sytuacji wiele osób z kręgów administracji lokalnej, samorządów terytorialnych, lokalnych środowisk gospodarczych czy świata nauki zaczęło zdawać sobie sprawę z tego, że niemal koniecznością jest podejmowanie inicjatyw na rzecz rozwoju lokalnych jednostek terytorialnych, których sytuacja gospodarcza uległa nagłemu pogorszeniu. Inicjatywy te wiązano z tzw. „oddolną drogą rozwoju”, która oznaczała wykorzystanie, w celu ożywienia gospodarczego, lokalnych zasobów rozwojowych. Tę drogę rozwoju potraktowano jako szczególnie ważną w sytuacji, kiedy poważni inwestorzy w coraz to mniejszym stopniu byli zainteresowani lokalizacją kapitału inwestycyjnego w małych miejscowościach.

Rozwój społeczno-gospodarczy wyrósł także z przeświadczenia struktur samorządowych o ich odpowiedzialności za ożywienie rozwoju miast i gmin i pozostawał nawiązaniem do specyficznych potrzeb społeczności lokalnych, artykułowanych na drodze autooceny tych potrzeb i jednocześnie oceny możliwości ich zaspokojenia przez podejmowanie własnych działań gospodarczych. Rozwój społeczno-gospodarczy jest z całą pewnością przejawem decentralizacji działań gospodarczych, mającej swój wyraz w podejmowaniu „oddolnych” inicjatyw gospodarczych.

Istotą lokalnego rozwoju społeczno-gospodarczego jest jego osadzenie w strukturach samorządowych. Dlatego w warunkach polskich, rozwój społeczno-gospodarczy mógł zaistnieć, upowszechniać się oraz zyskiwać na znaczeniu jedynie w przypadku odrodzenia się struktur samorządowych i odzyskania przez samorządy terytorialne funkcji faktycznego gospodarza w lokalnym środowisku^[2].

Czynnikiem lokalnego rozwoju społeczno-gospodarczego jest też rynkowy model gospodarki. W scentralizowanym systemie planowej gospodarki socjalistycznej na szczeblu lokalnym (przemysł terenowy, spółdzielczość pracy, spółdzielczość rolnicza, spółdzielczość rzemieślnicza itp.), nie było warunków do autentycznego lokalnego rozwoju społeczno-gospodarczego jako działalności gospodarczej o efektach indywidualnych i ogólnospołecznych, której podmiotem byłby samorząd terytorialny lub przedstawiciele tego samorządu. Wszystkie instytucje gospodarcze tzw. szczebla lokalnego były odpowiednio zdezagregowanymi, „sterowanymi odgórnie”, jednostkami struktur centralnych, a nie ogniwami lokalnych struktur administracyjnych, jednostkami organizacyjnymi rozwoju lokalnego czy gospodarki lokalnej. Rozwojem lokalnym nie były też różnego rodzaju akcje o charakterze spektakularnym, jak „poszukiwanie rezerw rozwojowych” (akcje 20 i 30 mld zł dodatkowej produkcji – w okresie gierkowskim), funkcjonowanie terenowych funduszy aktywizacji gospodarczej czy szeroko reklamowane czyny społeczne „zwykłe” (z okazji ówczesnych świąt, rocznic, pory roku) i specjalne, np. podejmowane w tzw. „niedziele czynu partyjnego”. Nie był to rozwój lokalny, choć w niektórych przypadkach miało się do czynienia z pewnym lokalnym efektem tych propagandowych działań i pozytywnym odbiorem społecznym uzyskanych rezultatów.

Warunki gospodarki rynkowej sprzyjają podejmowaniu inicjatyw gospodarczych przez „drobne i średnie” podmioty gospodarcze nie posiadające dziś obowiązku wpisywania się w istniejące struktury organizacyjne i realizowanie odgórnie wyznaczonych zadań. Szczególne warunki rozwoju posiadają te podmioty gospodarcze, które swoje działanie wiążą z rynkiem lokalnym i ponadlokalnym. Jedynym istotnym hamulcem rozwoju drobnej przedsiębiorczości (nie tylko zresztą drobnej) jest brak kapitału inwestycyjnego.

W warunkach gospodarki rynkowej i odradzania się struktur samorządowych społeczeństwa obywatelskiego gospodarka lokalna czy lokalny rozwój społeczno-gospodarczy mają swoją szansę. Szansę, która wynika nie tylko z ustawowych zadań samorządów terytorialnych, ale która tkwi w istocie samorządności terytorialnej.

Dziś lokalny rozwój społeczno-gospodarczy jest powszechnie akceptowanym, uznawanym, rozwijanym i przynoszącym wymierne efekty kierunkiem polityki gospodarczej. Pełni taką rolę, ponieważ ludzie wierzą w rozwój lokalny i jego istotność dla rozwoju społeczności lokalnych. Problemem pozostaje tylko to, jak kształtować politykę rozwoju lokalnego, jak planować ten rozwój i jak realizować poszczególne jego zadania, aby przyniósł on pożądane i oczekiwane, a zarazem maksymalne efekty.

Lokalny rozwój społeczno-gospodarczy musi zostać zaplanowany, a przez objęcie nim wielu instytucji i osób, odpowiednio skoordynowany. Realizacja interesu ogólnospołecznego (i indywidualnego) przy wykorzystaniu lokalnych czynników rozwoju sprawia, że proces ten powinien być sterowany i modyfikowany przez struktury samorządowe lub inne struktury organizacyjne, reprezentujące społeczności lokalne^[3].

Lokalny rozwój społeczno-gospodarczy jest procesem rozciągniętym w czasie, od inicjatywy rozwoju począwszy, a na uzyskaniu konkretnego efektu skończywszy. Efekty te posiadać mogą krótko- lub długofalowy wymiar. W sumie składają się na ukształtowanie lepszego środowiska życia społeczności lokalnych oraz lepsze warunki życia tych społeczności. Podnoszą też na wyższy poziom lokalny potencjał gospodarczy, którym dysponuje gmina.

Rozwój lokalny jest procesem społecznym, polega bowiem na aktywności społeczności lokalnych, na uaktywnianiu lokalnych postaw prorozwojowych, na tworzeniu instytucji społecznych w rozwój ten uwikłanych. Jest to proces poprzedzony niekiedy długotrwałym przygotowaniem, zarówno zasobów do ich gospodarczego wykorzystania, jak i ludzi do współuczestniczenia w rozwoju. Jest to wreszcie proces pracochłonny i nowatorski, niekiedy wręcz innowacyjny^[4].

Każdy lokalny rozwój społeczno-gospodarczy to przedsięwzięcie obciążone pewnym ryzykiem, dlatego wymaga stałej kontroli i oceny jego realizacji i przebiegu.

Wielość podmiotów rozwoju lokalnego, zróżnicowanie dziedzin życia społecznego objętych rozwojem, osadzenie rozwoju lokalnego w zadaniach samorządów terytorialnych itp., wymagają integracji i koordynacji rozwoju lokalnego przy uwzględnieniu między innymi:

• współzależności, jakie występują w procesie rozwoju,
• indywidualności jednostek, które podejmują inicjatywy rozwoju i działania w tym kierunku,
• uwikłania społeczności lokalnych w proces rozwoju poprzez zainteresowanie miejscowej ludności tym rozwojem (społeczność lokalna musi widzieć sens podejmowanych działań i ogólnospołeczne korzyści).

Zróżnicowanie lokalnych warunków rozwoju ukształtowanych przez potrzeby społeczne, zasoby, strukturę gospodarki, priorytety działań itp. sprawiają, że tworzyć można różne modele rozwoju lokalnego, nastawione na realizację różnych celów.

Analiza różnych modeli rozwoju lokalnego pozwala jednak wskazać na pewne, klasyczne czy typowe cele, wokół których koncentruje się rozwój lokalny. Można też, jak się wydaje, opisać zgeneralizowany, ogólny model rozwoju lokalnego. Model taki obejmuje^[5]:

• tworzenie instytucji rozwoju lokalnego,
• rozwój alternatywnej produkcji i usług,
• podnoszenie poziomu i uaktualnianie kwalifikacji miejscowej siły roboczej dla podjęcia nowej produkcji lub polepszenia jakości produkowanych wyrobów,
• tworzenie i poszukiwanie rynków zbytu dla produkowanych wyrobów, – transfer i dyfuzję wiedzy i technologii,
• podnoszenie na wyższy poziom techniki stosowanej w istniejących zakładach oraz usprawnianie organizacji istniejących instytucji gospodarczych,
• materialne, organizacyjne, techniczne i ekonomiczne wspieranie inicjatyw na rzecz wykorzystania lokalnych zasobów.

Można oczywiście wskazać także i inne zadania należące do współcześnie rozumianego rozwoju lokalnego, jakkolwiek pamiętać należy, że opisany powyżej model nawiązuje przede wszystkim do sytuacji państw zachodnich.

W warunkach polskich model rozwoju lokalnego będzie, jak się wydaje. bogatszy od tradycyjnych ujęć zachodnioeuropejskich. Decyduje o tym przede wszystkim niższy poziom rozwoju społeczno-gospodarczego polskich miast i gmin oraz większy wachlarz nie zaspokojonych potrzeb społecznych. Jeśli w typowym przypadku państwa zachodnioeuropejskiego problematyka rozwoju lokalnego mogła być sprowadzona, w zdecydowanej większości przypadków, do tworzenia nowych miejsc pracy (przy wykorzystaniu lokalnego potencjału rozwojowego oraz inicjatyw lokalnych, podejmowanych przez pojedyncze osoby, jednostki publiczne, społeczne, przedsiębiorstwa itp.), to w warunkach polskich obok tworzenia nowych miejsc pracy, rozwój lokalny obejmować także będzie rozbudowę infrastruktury technicznej i społecznej, co ma zasadnicze znaczenie i dla warunków życia społeczności lokalnych, i dla dalszego rozwoju danej jednostki terytorialnej. Luka cywilizacyjno-kulturowa w wymiarze infrastruktury technicznej i społecznej, rzutująca jednocześnie na warunki życia ludności, zwłaszcza w mniejszych jednostkach osadniczych, jest tak duża i tak silnie ograniczająca ich rozwój, że jej pokonanie urasta do rangi priorytetu czy wręcz „życiowej” konieczności.

Sytuacja społeczno-gospodarcza polskich układów lokalnych jest tego rodzaju, że odnoszony do niej rozwój lokalny musi być kompleksowy. Oznacza to, że w warunkach polskich rozwój lokalny i gospodarka lokalna muszą być traktowane jako kształtowanie środowiska życia społeczności lokalnych bądź lokalnego terytorialnego systemu społecznego.

Rozwój widziany z perspektywy mieszkańca

Wzrost liczby przedsiębiorstw może zmienić lokalną gospodarkę, ale nie pokazuje sam, czy poprawiły się warunki życia. Jeśli nowe miejsca pracy są oddalone od osiedli, o dostępności pracy rozstrzyga także dojazd. Jeśli gmina otwiera bibliotekę, o jej użyteczności świadczą m.in. godziny pracy, dostępność wejścia i możliwość skorzystania z oferty. Dlatego przed doborem wskaźnika warto nazwać zmianę, której oczekuje się w życiu mieszkańców.

O tym samym miejscu można wtedy powiedzieć kilka rzeczy jednocześnie. Przybyło usług, część mieszkańców dojeżdża do pracy krócej, ale nie każda miejscowość zyskała na zmianie w tym samym stopniu. Rozwój lokalny da się opisać dokładniej, kiedy obok sumy dla gminy pokazuje się różnice między miejscami i grupami mieszkańców.