Organizacje pozarządowe

Zakończenie pracy licencjackiej

Celem pracy było zgromadzenie rzetelnych informacji na temat funkcjonowania, a także efektów działania Północno – Wschodniego Stowarzyszenia Wspierania i Rozwoju Inicjatyw  „Dialog”.

Po przeprowadzeniu analizy dokumentów Stowarzyszenia, a także opinii osób objętych jego działaniami, przedstawiłem jak faktycznie wygląda funkcjonowanie „Dialogu”. Starałem się również aby moja wiedza i poglądy na poszczególne zagadnienia, które były poruszane w pracy, nie wpłynęła na wyniki badań. Myślę, że udało mi się to osiągnąć. Zarówno ja, jak i Artur Ziemacki z powodów oczywistych nie braliśmy udziału w badaniach ankietowych w roli respondentów.

Technika, którą było badanie ankietowe pokazała, że bartoszycka młodzież (uczestnicy badania) zmieniła się pod wpływem „Dialogu”. Natomiast samo Stowarzyszenie jest znane wśród mieszkańców miasta i odbierane pozytywnie. Wartości propagowane przez tą młodzież ewoluują wraz z rozwojem działalności Stowarzyszenia. Zmienia się ich nastawienie do życia, stali się bardziej otwarci, operatywni i pomysłowi w porównaniu z rówieśnikami.

W mieście, które dotyka wysoka stopa bezrobocia i apatyczne podejście znacznej części mieszkańców do przyszłości, młodzi ludzie znajdują w „Dialogu” miejsce i sposoby aby skutecznie radzić sobie z rzeczywistością. Dzięki możliwości samorealizacji i wykazania się na tle społeczności lokalnej i poza nią, wzrosła znacznie aktywność osób uczestniczących w działaniach Stowarzyszenia. Dobrane metody, technika i narzędzia badawcze pozwoliły mi pokazać te zmiany.

Badania pokazały, że znaczącą rolę w kreowaniu wizerunku „Dialogu” odgrywa lider Stowarzyszenia Artur Ziemacki. Jest on dla osób, które były objęte badaniem zarówno osobą, która zachęca  ich do działania, od której dużo się uczą oraz dobrym kolegą, który pomaga w różnych sytuacjach i problemach życiowych.

Badania ujawniły również, że należy zwrócić uwagę na statutowe cele Stowarzyszenia i zastanowić się, czy nie należy wypracować i postawić sobie nowych celów, adekwatnych do zmieniającej się sytuacji. Pokazały również, że potrzeby części respondentów, nie są w pełni zaspokojone. Wskazywali oni na różne problemy, w poszczególnych częściach badania ankietowego. Pojawiły się również propozycje nowej nazwy stowarzyszenia i pomysły na nowe działania. Należy również zastanowić się co zrobić by nie dochodziło w „Dialogu” do kryzysów, gdyż znaczna część badanych stwierdziła, że była świadkami takowych.

„Nora” czyli miejsce spotkań osób przynależących do Stowarzyszenia zaspokaja ich potrzeby, min. takie jak: bezpieczeństwo, akceptacja ze strony grupy, bycie potrzebnym, a także pożyteczne zagospodarowanie czasu wolnego.

Ja także jestem częścią tego Stowarzyszenia. Rzeczy, których nauczyłem się w „Dialogu” stanowią dla mnie bezcenny bagaż doświadczeń życiowych, na których bazuję w życiu codziennym, zarówno w społeczności bartoszyckiej jak i będąc studentem.

W świetle powyższych argumentów wydaje się, że postawiona hipoteza została udowodniona, a w połączeniu z zebraną dokumentacją dotyczącą działań „Dialogu” cel pracy został osiągnięty.

Przeprowadzone badania pozwalają również zauważyć, że znaczenie organizacji pozarządowej w środowisku lokalnym nie powinno być oceniane wyłącznie na podstawie liczby zrealizowanych przedsięwzięć czy osób formalnie należących do stowarzyszenia. Znacznie ważniejsze są zmiany, jakie działalność organizacji powoduje w postawach jej uczestników oraz w ich sposobie funkcjonowania w społeczności. W przypadku „Dialogu” widoczny jest przede wszystkim wpływ na aktywność młodych ludzi, ich poczucie własnej wartości oraz gotowość do samodzielnego podejmowania inicjatyw. Stowarzyszenie stało się dla części uczestników miejscem, w którym mogli zdobywać doświadczenia trudne do uzyskania w innych środowiskach.

Szczególnego znaczenia nabiera możliwość uczestniczenia młodzieży w przedsięwzięciach wymagających odpowiedzialności, planowania i współpracy. Młody człowiek, który otrzymuje możliwość samodzielnego przygotowania działania, organizowania wydarzenia czy współpracy z innymi osobami, zdobywa nie tylko konkretne umiejętności organizacyjne. Uczy się również odpowiedzialności za własne decyzje i ich konsekwencje. Takie doświadczenia mogą później wpływać na sposób funkcjonowania w szkole, na studiach, w pracy zawodowej oraz w życiu społecznym.

Działalność organizacji pozarządowej może więc spełniać funkcję edukacyjną, mimo że nie odbywa się w ramach formalnego systemu kształcenia. Wiedza zdobywana podczas codziennej aktywności ma często bardzo praktyczny charakter. Uczestnicy uczą się komunikacji, pracy w grupie, rozwiązywania konfliktów, dzielenia obowiązków czy prowadzenia rozmów z przedstawicielami różnych instytucji. W wielu przypadkach takie kompetencje są szczególnie ważne dla osób, które wcześniej nie miały możliwości aktywnego uczestniczenia w podobnych przedsięwzięciach.

Istotna jest również możliwość odniesienia sukcesu. W przypadku młodzieży mieszkającej w środowisku dotkniętym wysokim bezrobociem i ograniczonymi perspektywami społecznymi doświadczenie własnej skuteczności może mieć duże znaczenie. Udział w projekcie zakończonym powodzeniem pokazuje, że własnym działaniem można zmienić określony fragment rzeczywistości. Przekonanie takie przeciwdziała bierności i poczuciu bezsilności, które mogą pojawiać się w środowisku, w którym wiele problemów społecznych utrzymuje się przez długi czas.

Wyniki badań wskazują również, że jednym z najważniejszych zasobów „Dialogu” są relacje tworzone pomiędzy jego członkami. Miejsce spotkań nie służy wyłącznie realizacji formalnych celów statutowych. Staje się przestrzenią, w której młodzi ludzie mogą przebywać z osobami o podobnych zainteresowaniach, uzyskiwać wsparcie oraz podejmować wspólne działania. Poczucie przynależności do grupy jest szczególnie ważne w okresie dorastania, kiedy duże znaczenie ma akceptacja ze strony rówieśników oraz możliwość kształtowania własnej tożsamości.

Nie oznacza to jednak, że silne więzi wewnątrz organizacji są wyłącznie zjawiskiem pozytywnym. Jeżeli stowarzyszenie staje się bardzo zamkniętą grupą, może pojawić się niebezpieczeństwo ograniczenia kontaktów z szerszym środowiskiem lokalnym. Dlatego ważne jest, aby wewnętrzna integracja była łączona z otwartością na nowych uczestników i współpracę z innymi podmiotami. Organizacja powinna być miejscem tworzenia więzi, ale jednocześnie umożliwiać wychodzenie poza własne środowisko i podejmowanie działań skierowanych do szerszej grupy mieszkańców.

Z tego punktu widzenia ważnym wyzwaniem dla „Dialogu” jest dalsze rozwijanie współpracy z innymi instytucjami i organizacjami. Mogą to być szkoły, jednostki samorządu terytorialnego, placówki kulturalne, organizacje społeczne czy lokalni przedsiębiorcy. Współpraca taka zwiększa możliwości realizowania większych przedsięwzięć, ułatwia pozyskiwanie nowych zasobów i pozwala dotrzeć do osób, które wcześniej nie miały kontaktu ze Stowarzyszeniem. Może również prowadzić do wymiany doświadczeń i wypracowywania nowych metod pracy z młodzieżą.

Przeprowadzone badania zwracają uwagę także na szczególną rolę lidera. Silna osobowość osoby kierującej organizacją może być jej dużym atutem. Lider może integrować uczestników, inspirować do działania i nadawać aktywności określony kierunek. W przypadku „Dialogu” wyniki ankiet wskazują, że Artur Ziemacki spełnia właśnie taką funkcję. Jego rola nie ogranicza się do formalnego kierowania stowarzyszeniem, ale obejmuje również budowanie relacji i udzielanie indywidualnego wsparcia uczestnikom.

Jednocześnie z punktu widzenia przyszłości organizacji warto rozważyć problem nadmiernego uzależnienia jej działalności od jednej osoby. Nawet najbardziej zaangażowany lider nie powinien być jedynym źródłem pomysłów, kontaktów i decyzji. Trwałość organizacji wymaga stopniowego przygotowywania kolejnych osób do przejmowania odpowiedzialności za poszczególne przedsięwzięcia. Pozwala to nie tylko odciążyć lidera, lecz także rozwija umiejętności pozostałych członków i zwiększa ich poczucie wpływu na działalność stowarzyszenia.

Delegowanie odpowiedzialności może być szczególnie wartościowe w organizacji skupiającej młodzież. Umożliwia bowiem realizowanie jednego z najważniejszych celów działalności społecznej, jakim jest przygotowanie uczestników do samodzielnego działania. Jeżeli wszystkie decyzje podejmuje jedna osoba, członkowie mogą pozostawać jedynie wykonawcami jej pomysłów. Jeżeli natomiast otrzymują możliwość kierowania własnymi projektami i ponoszenia za nie odpowiedzialności, organizacja staje się środowiskiem rzeczywistego uczenia się aktywności obywatelskiej.

Wyniki badań wskazujące na występowanie kryzysów wewnątrz stowarzyszenia również nie powinny być traktowane wyłącznie jako negatywna ocena jego działalności. Konflikty i kryzysy są naturalnym elementem funkcjonowania grup społecznych, szczególnie wtedy, gdy ich członkowie są mocno zaangażowani i posiadają odmienne oczekiwania. Ważniejsze od samego występowania konfliktów jest to, w jaki sposób organizacja potrafi je rozwiązywać. Umiejętność prowadzenia rozmowy, poszukiwania kompromisu i wyciągania wniosków z wcześniejszych problemów może wzmacniać stowarzyszenie.

Warto więc tworzyć mechanizmy umożliwiające uczestnikom wyrażanie opinii o działalności organizacji. Badania przeprowadzone w ramach niniejszej pracy pokazały, że ankieta może być jednym ze sposobów poznawania oczekiwań członków. Podobną funkcję mogą pełnić regularne spotkania poświęcone ocenie zakończonych działań, rozmowy indywidualne czy wspólne planowanie kolejnych przedsięwzięć. Ważne jest, aby uczestnicy mieli poczucie, że zgłaszane przez nich uwagi są brane pod uwagę.

Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście kwestia celów statutowych. Organizacja społeczna funkcjonująca przez dłuższy czas może znaleźć się w sytuacji, w której pierwotnie określone cele nie odpowiadają już w pełni potrzebom jej członków i środowiska. Nie musi to oznaczać odejścia od podstawowych wartości, na których stowarzyszenie zostało zbudowane. Może natomiast wymagać doprecyzowania kierunków działania i uwzględnienia nowych problemów, które pojawiły się wraz z rozwojem organizacji.

Zmiana potrzeb uczestników jest naturalnym procesem. Osoby, które dołączają do stowarzyszenia jako młodzież szkolna, po kilku latach stają się studentami, pracownikami lub zakładają własne rodziny. Ich oczekiwania wobec organizacji mogą więc ulegać zmianie. Jednocześnie pojawiają się nowe osoby posiadające inne potrzeby i zainteresowania. Stowarzyszenie, które chce zachować swoją żywotność, powinno umieć łączyć doświadczenia starszych uczestników z potrzebami nowych członków.

Może to wymagać poszerzenia zakresu działań, wprowadzenia nowych projektów lub zmiany sposobu ich realizacji. Szczególnie ważne jest zachowanie równowagi pomiędzy ciągłością a otwartością na nowe pomysły. Organizacja, która całkowicie odcina się od własnej historii, może utracić swoją tożsamość. Z kolei zbyt silne przywiązanie do wcześniejszych form działalności może utrudniać reagowanie na zmieniające się warunki.

Ważnym elementem funkcjonowania organizacji pozarządowej jest również budowanie jej rozpoznawalności w społeczności lokalnej. Wyniki badań wskazujące na znajomość „Dialogu” wśród mieszkańców należy ocenić jako istotny rezultat dotychczasowej działalności. Rozpoznawalność ułatwia zdobywanie partnerów, pozyskiwanie uczestników oraz uzyskiwanie społecznego poparcia dla organizowanych przedsięwzięć. Wizerunek organizacji nie powinien jednak być budowany wyłącznie poprzez promocję. Najtrwalszą podstawą dobrej opinii pozostają rzeczywiste rezultaty działań i doświadczenia osób, które miały kontakt ze stowarzyszeniem.

Z punktu widzenia rozwoju organizacji szczególnego znaczenia nabiera również ciągłość działania. Organizacje pozarządowe często realizują swoje przedsięwzięcia w formie projektów ograniczonych czasowo. Pozwalają one pozyskiwać środki i organizować konkretne działania, ale mogą prowadzić do sytuacji, w której aktywność stowarzyszenia jest uzależniona od kolejnych programów i źródeł finansowania. Ważne jest więc budowanie takich podstaw organizacyjnych, które umożliwiają prowadzenie działalności także pomiędzy większymi projektami.

Jednym z takich zasobów jest zaangażowanie wolontariuszy. W przypadku organizacji skupiającej młodzież wolontariat ma szczególne znaczenie, ponieważ pozwala uczestnikom przechodzić od roli odbiorców działań do roli osób odpowiedzialnych za ich przygotowanie. Młody człowiek, który wcześniej brał udział w określonym przedsięwzięciu, może następnie pomagać w organizowaniu podobnych działań dla innych osób. W ten sposób następuje przekazywanie doświadczeń i tworzenie wewnętrznej ciągłości stowarzyszenia.

Rezultaty badań pozwalają również zwrócić uwagę na szersze znaczenie organizacji pozarządowych dla funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego. Stowarzyszenia umożliwiają ludziom podejmowanie wspólnych działań bez oczekiwania, że wszystkie problemy zostaną rozwiązane przez instytucje państwowe lub samorządowe. Pozwalają identyfikować potrzeby określonych grup, organizować pomoc, rozwijać zainteresowania oraz tworzyć inicjatywy odpowiadające lokalnym problemom. Tym samym mogą uzupełniać działalność instytucji publicznych.

W przypadku niewielkich społeczności lokalnych rola takich organizacji może być szczególnie widoczna. Dostępna oferta kulturalna, edukacyjna czy społeczna jest często mniejsza niż w dużych miastach, a możliwości młodzieży w zakresie podejmowania dodatkowej aktywności są ograniczone. Stowarzyszenie potrafiące stworzyć przestrzeń dla inicjatyw młodych ludzi może więc wypełniać istotną lukę. Jego działalność oddziałuje nie tylko na bezpośrednich uczestników, ale również na ich rodziny, znajomych i szerzej rozumiane otoczenie społeczne.

Nie należy jednak przeceniać możliwości pojedynczej organizacji. Stowarzyszenie nie jest w stanie samodzielnie rozwiązać wszystkich problemów lokalnych związanych z bezrobociem, biernością społeczną czy ograniczonymi perspektywami młodzieży. Może jednak łagodzić niektóre ich skutki, tworzyć alternatywne możliwości działania i pokazywać, że część zmian można osiągnąć poprzez oddolną aktywność. W tym sensie jego znaczenie polega także na oddziaływaniu na sposób myślenia uczestników.

Przeprowadzone badania wskazują, że „Dialog” spełnia taką funkcję w odniesieniu do przynajmniej części badanych osób. Uczestnictwo w działalności Stowarzyszenia wiąże się z większą otwartością, aktywnością i pomysłowością. Oczywiście należy zachować ostrożność przy formułowaniu daleko idących zależności przyczynowych, ponieważ na rozwój młodego człowieka wpływa wiele różnych środowisk i doświadczeń. Uzyskane wyniki pozwalają jednak stwierdzić, że udział w działalności organizacji jest przez respondentów postrzegany jako ważny element ich rozwoju.

Warto również podkreślić, że przeprowadzone badanie stanowi obraz Stowarzyszenia w określonym momencie jego działalności. Organizacja rozwija się, zmieniają się jej członkowie, liderzy, otoczenie społeczne oraz warunki funkcjonowania. W przyszłości interesujące byłoby ponowne przeprowadzenie podobnych badań i porównanie ich wyników z obecnymi ustaleniami. Pozwoliłoby to ocenić, które zmiany okazały się trwałe i w jakim kierunku rozwinęło się Stowarzyszenie.

Dalsze badania mogłyby objąć również szerszą grupę mieszkańców, osoby, które zakończyły już aktywny udział w „Dialogu”, a także przedstawicieli instytucji współpracujących ze Stowarzyszeniem. Szczególnie wartościowe byłoby ustalenie, czy doświadczenia zdobyte w organizacji wpływają na późniejszą aktywność zawodową i społeczną jej dawnych członków. Takie badanie pozwoliłoby dokładniej ocenić długookresowe rezultaty działalności.

Podsumowując przeprowadzoną analizę, można stwierdzić, że Północno-Wschodnie Stowarzyszenie Wspierania i Rozwoju Inicjatyw „Dialog” pełni w lokalnym środowisku kilka wzajemnie powiązanych funkcji. Jest miejscem spotkań, integracji i zagospodarowania czasu wolnego, ale również przestrzenią uczenia się samodzielności, współpracy i odpowiedzialności. Tworzy możliwość podejmowania działań, których część młodych osób prawdopodobnie nie miałaby okazji realizować poza Stowarzyszeniem.

Jednocześnie przeprowadzone badania pokazują, że działalność organizacji powinna być stale oceniana i dostosowywana do nowych potrzeb. Pozytywne wyniki nie oznaczają bowiem, że wszystkie problemy zostały rozwiązane. Zgłaszane przez respondentów uwagi dotyczące celów Stowarzyszenia, nowych form aktywności czy występujących kryzysów powinny być traktowane jako ważne źródło informacji. Ich wykorzystanie może przyczynić się do dalszego rozwoju organizacji.

Najważniejszym wnioskiem wynikającym z pracy jest jednak stwierdzenie, że działalność organizacji pozarządowej może rzeczywiście zmieniać sposób funkcjonowania jednostek w społeczności lokalnej. „Dialog” nie jest jedynie formalnym stowarzyszeniem istniejącym na podstawie statutu i realizującym określone projekty. Dla części uczestników stał się miejscem zdobywania doświadczeń, budowania relacji i rozwijania przekonania o własnej zdolności do działania.

W tym właśnie należy dostrzegać szczególną wartość organizacji pozarządowych. Ich znaczenie nie zawsze daje się przedstawić wyłącznie poprzez dane finansowe czy liczbę zrealizowanych przedsięwzięć. Często najważniejsze rezultaty ujawniają się w zmianie postaw ludzi, zwiększeniu ich aktywności i powstaniu więzi umożliwiających podejmowanie wspólnych inicjatyw. Jeżeli działalność „Dialogu” prowadzi do takich rezultatów, można uznać, że Stowarzyszenie spełnia istotną funkcję w lokalnej społeczności i posiada podstawy do dalszego rozwoju.