Prace z administracji - prace dyplomowe z administracji

Istnienie ośrodków władzy jest konsekwencją decyzji zapadających w życiu społeczeństw. Ich tematyka obecnie związana jest w większości z współczesnymi teoriami socjologicznymi jak również politycznymi. Każdy człowiek przez swoje życie podlega politycznym i niepolitycznym przejawom, uczestnicząc w strukturach społecznych. Mnogość pojęcia władzy parta jest na nacisku na jej różne postaci co stwarza pewne problemy w jej klasyfikacji.

Traktowanie władzy jako prawdopodobieństwa, że jeden z uczestników stosunku społecznego przeprowadzi swoją wolę, a określony rozkaz zostanie wykonany.[1] Mamy wówczas do czynienia z rodzajem działania, które ma na celu wpływanie na zachowania ludzi.

Pojęcie dystrybucji władzy w powiązaniach, które opierają się na panowaniu determinuje konflikt społeczny. Natomiast R. Dahrendorf przywołuje termin władzy zwierzchniej, która operuje takimi pojęciami jak podporządkowanie czy też dominacja. Naczelny element sprawuje kontrolę za pomocą rozkazów i zakazów jak również poleceń.

R. Dahrendorf w swojej teorii nawiązuje do podejścia T. Parsons, który użył pierwszy określenia ,,brzydkiego oblicza władzy”, które stanowi grę o sumie zerowej. W powiązaniach opierających się na panowaniu istnieje zawsze podział pozycji ze względu na dystrybucję władzy: występują dwie grupy osób, z których jedna posiada władzę w takiej mierze, w jakiej druga jest jej pozbawiona. Porządek władzy oparty jest na stronie ,,dodatniej” czyli dominacji i na stronie ,,ujemnej”, po której znajdują się ci, którzy raczej jej podlegają. Społeczeństwo jest traktowane w tym modelu jako układ wielu współzawodniczących zbiorowości. W każdym związku dystrybucja władzy sumuje się do zera.[2] Powyższa koncepcja wskazuje istnienie równowagi, dwustronności w stosunkach władzy, której przeciwnikami są teoretycy koncepcji wymiany społecznej, którzy podkreślają asymetrię w stosunkach władczych. Richard M. Emerson, twórca teorii sieci wymian, pisze o władzy jako o ,,nierównej zależności zachodzącej pomiędzy partnerami wymiany stosunek tego rodzaju cechuje brak równowagi – jeden z partnerów jest w stanie skłonić drugiego do poniesienia wyższych kosztów, aniżeli sam musi ponieść w wypadku podejmowania jakichś działań.[3]

Podobne wnioski wysuwa P. Blau, według którego źródłem władzy jest zależność jednostronna, zaś wzajemny, równy wpływ partnerów wymiany stanowi wskaźnik jej braku. Jednostronne dostarczanie komuś stałych korzyści prowadzi do narzucania innym jego woli. Do oceny sprawowania władzy służy w opinii twórców teorii wymiany norma sprawiedliwości i uczciwości. Zatem sprawiedliwe sprawowanie władzy wywołuje uznanie społeczne, podczas gdy podporządkowanie władzy przemocą uznawane jest za niesprawiedliwe, napotyka opór i rodzi społeczne potępienie oraz gniew.[4] Przeznaczenie zasad sprawiedliwości zwraca uwagę na procesy legitymizacji władzy.

Określonymi instrumentami jest uwarunkowane efektywne sprawowanie władzy. Bez wątpienia do najpopularniejszych należy prawo oraz ustalone sankcje za jego przekroczenie, które skłaniają ludzi do przestrzegania określonych norm zachowania. Wdrożenie reguł prawnych stanowi podstawę bezpieczeństwa oraz pozwala przewidywać działania ludzi. Stosowane obejścia prawa jak i jego przekraczanie przez samą władzę dowodzi destabilizacji i strachu. Co więcej ośrodki decyzyjne skłaniają ludzi do konkretnych zachowań stosując przy tym różnego rodzaju zachęty w postaci dóbr materialnych czy prestiżu. Bardzo skuteczny jest również środek sprawowania władzy, stanowiący aktualnie manipulowanie informacjami. Władza publiczna dysponuje zasobami informacji użytecznych w zaplanowaniu ludzkich zachowań może nimi kierować otwierając lub zamykając kanały informacyjne, odpowiednim narzędziem w takim przypadku jest propaganda. Adekwatnym zdaję się tu przytoczenie mechanizmu jej działania. Za przykład może posłużyć sytuacja z lat osiemdziesiątych gdy wystąpiło zatajenie przez władzę faktu wybuch w elektrowni w Czarnobylu oraz jego następujących po tym zdarzeniu skutków.

A więc, w wielu teoriach władzę określa się jako relację między rządzącymi i rządzonymi. Na ogół jest ona przyczyną podziału społeczeństwa oraz pojawienia się wielowymiarowej struktury społecznej, w której ci, którzy sprawują władzę mają lepszy dostęp do bogactw, informacji oraz prestiżu.

Analizując zagadnienie dystrybucji władzy, należy zwrócić uwagę na zróżnicowanie mechanizmów wpływających na jej rozmieszczenie w strukturze społecznej. Władza nie jest bowiem rozdzielana wyłącznie na podstawie formalnych przepisów określających kompetencje poszczególnych instytucji i stanowisk. Istotne znaczenie mają również czynniki ekonomiczne, społeczne i kulturowe, które wpływają na rzeczywiste możliwości oddziaływania jednostek oraz grup na podejmowane decyzje. Osoby posiadające rozległe zasoby materialne, specjalistyczną wiedzę lub dostęp do ważnych informacji mogą wywierać znaczący wpływ na funkcjonowanie określonych zbiorowości, nawet jeżeli nie zajmują formalnych stanowisk kierowniczych. Z tego względu analiza dystrybucji władzy wymaga uwzględnienia zarówno oficjalnych struktur organizacyjnych, jak i nieformalnych zależności występujących pomiędzy uczestnikami życia społecznego.

Ważnym zagadnieniem jest rozróżnienie pomiędzy koncentracją a rozproszeniem władzy. Koncentracja oznacza skupienie kompetencji decyzyjnych w rękach stosunkowo niewielkiej liczby osób lub instytucji, które uzyskują możliwość określania kierunków funkcjonowania większej zbiorowości. Rozproszenie władzy wiąże się natomiast z podziałem uprawnień pomiędzy różne podmioty, posiadające określony zakres samodzielności. Oba rozwiązania mogą wywierać odmienny wpływ na sprawność podejmowania decyzji oraz zakres uczestnictwa obywateli w życiu publicznym. Silna koncentracja może ułatwiać szybkie podejmowanie rozstrzygnięć, lecz jednocześnie zwiększać ryzyko nadużywania kompetencji. Rozproszenie władzy może ograniczać możliwość jednostronnego narzucania decyzji, jednak wymaga odpowiednich mechanizmów współpracy i rozwiązywania sporów pomiędzy poszczególnymi instytucjami.

Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście zasada podziału władzy, stanowiąca jeden z podstawowych elementów ustroju demokratycznego państwa prawnego. Jej istotą jest rozdzielenie podstawowych funkcji państwa pomiędzy organy odpowiedzialne za stanowienie prawa, jego wykonywanie oraz sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Rozwiązanie to ma ograniczać nadmierną koncentrację uprawnień i tworzyć warunki do wzajemnego kontrolowania działalności poszczególnych organów. Sam formalny podział kompetencji nie gwarantuje jednak zachowania rzeczywistej równowagi. Istotne znaczenie mają również niezależność instytucjonalna, przestrzeganie obowiązujących procedur oraz możliwość skutecznego reagowania na przypadki przekraczania przyznanych uprawnień. Właściwe funkcjonowanie mechanizmów kontroli może ograniczać ryzyko podejmowania decyzji sprzecznych z obowiązującym prawem.

W analizie dystrybucji władzy istotną rolę odgrywają również koncepcje pluralistyczne. Zgodnie z takim podejściem w społeczeństwie funkcjonuje wiele grup i organizacji, które dysponują odmiennymi zasobami oraz dążą do realizacji własnych interesów. Szczególne znaczenie mają partie polityczne, związki zawodowe, organizacje przedsiębiorców, stowarzyszenia obywatelskie oraz inne podmioty uczestniczące w życiu publicznym. Ich aktywność może ograniczać możliwość trwałego skupienia wpływów w jednym ośrodku decyzyjnym. Robert A. Dahl, analizując funkcjonowanie demokracji, zwracał uwagę na znaczenie konkurencji pomiędzy różnymi grupami interesów oraz ich uczestnictwa w procesach podejmowania decyzji. W ujęciu pluralistycznym dystrybucja władzy nie musi zatem oznaczać wyłącznie podporządkowania jednych grup innym, lecz może również przyjmować postać negocjacji i poszukiwania rozwiązań uwzględniających odmienne oczekiwania społeczne.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie grupy uczestniczące w życiu publicznym posiadają jednakowe możliwości oddziaływania na decyzje polityczne. Różnice mogą wynikać z liczby członków, poziomu organizacji, dostępu do środków finansowych oraz umiejętności mobilizowania poparcia społecznego. Podmioty dysponujące większymi zasobami mogą skuteczniej przedstawiać swoje interesy, prowadzić działalność informacyjną i uczestniczyć w konsultacjach dotyczących przygotowywanych rozwiązań prawnych. Z kolei grupy słabiej zorganizowane mogą napotykać trudności w przekazywaniu swoich postulatów właściwym instytucjom. Z tego względu formalne zapewnienie możliwości uczestniczenia w procesach politycznych nie zawsze prowadzi do rzeczywistego wyrównania wpływu poszczególnych zbiorowości na podejmowane rozstrzygnięcia.

Ważnym elementem dystrybucji władzy jest także decentralizacja, polegająca na przekazywaniu określonych kompetencji podmiotom funkcjonującym poza centralnymi strukturami administracji państwowej. Rozwiązanie to może umożliwiać podejmowanie decyzji bliżej społeczności, których dotyczą określone działania. Szczególne znaczenie ma samorząd terytorialny, odpowiedzialny za realizację części zadań publicznych o charakterze lokalnym i regionalnym. Przekazywanie uprawnień jednostkom samorządowym może sprzyjać lepszemu rozpoznawaniu potrzeb mieszkańców oraz dostosowywaniu sposobu wykonywania zadań do miejscowych warunków. Skuteczność decentralizacji zależy jednak nie tylko od formalnego określenia kompetencji, ale również od zapewnienia odpowiednich zasobów finansowych i organizacyjnych. Przekazanie obowiązków bez możliwości ich rzeczywistej realizacji może bowiem prowadzić do ograniczenia samodzielności jednostek niższego szczebla.

Z zagadnieniem decentralizacji wiąże się problem uczestnictwa obywateli w sprawowaniu władzy. Współczesne systemy demokratyczne przewidują różnorodne mechanizmy umożliwiające społeczeństwu wpływanie na działalność instytucji publicznych. Oprócz udziału w wyborach znaczenie mogą mieć konsultacje społeczne, inicjatywy obywatelskie, referenda oraz działalność organizacji pozarządowych. Instrumenty te pozwalają wyrażać opinie dotyczące planowanych rozstrzygnięć i przedstawiać postulaty określonych grup społecznych. Ich skuteczność zależy jednak od rzeczywistego znaczenia udziału obywateli w procesie decyzyjnym. Konsultacje prowadzone wyłącznie w celu formalnego spełnienia określonego obowiązku nie muszą przyczyniać się do zwiększenia społecznego wpływu na działalność instytucji.

Szczególnie interesującym zagadnieniem jest możliwość oddziaływania na procesy polityczne poprzez określanie zakresu spraw poddawanych publicznej dyskusji. Władza nie przejawia się bowiem wyłącznie w podejmowaniu konkretnych decyzji, lecz również w możliwości wpływania na to, jakie problemy zostaną uznane za wymagające rozstrzygnięcia. Steven Lukes, rozwijając wielowymiarową koncepcję władzy, zwrócił uwagę na znaczenie mechanizmów umożliwiających kształtowanie preferencji i przekonań uczestników życia społecznego. W takim ujęciu wpływ określonych podmiotów może pozostawać trudny do zaobserwowania, ponieważ nie zawsze prowadzi do otwartego konfliktu. Kontrolowanie zakresu debaty publicznej lub sposobu przedstawiania określonych zagadnień może oddziaływać na społeczne postrzeganie dostępnych możliwości działania.

Współczesnym obszarem dystrybucji władzy jest również przestrzeń informacyjna. Rozwój internetu oraz elektronicznych środków komunikowania stworzył nowe możliwości uczestniczenia w życiu publicznym i rozpowszechniania informacji. Jednostki oraz organizacje mogą stosunkowo łatwo przedstawiać swoje stanowiska szerokiemu gronu odbiorców, co w określonych warunkach ogranicza zależność od tradycyjnych instytucji medialnych. Jednocześnie znaczna część komunikacji odbywa się za pośrednictwem platform cyfrowych, których funkcjonowanie uzależnione jest od przyjętych zasad technicznych i organizacyjnych. Sposób prezentowania treści, mechanizmy ich rekomendowania oraz zasady moderowania wypowiedzi mogą wpływać na widoczność poszczególnych informacji. Oznacza to, że dostęp do infrastruktury komunikacyjnej oraz możliwość kształtowania jej funkcjonowania stają się istotnymi zasobami oddziaływania społecznego.

Znaczenie informacji w procesach sprawowania władzy wiąże się również z problemem przejrzystości działalności instytucji publicznych. Obywatele mogą skuteczniej oceniać decyzje podejmowane przez organy państwowe, jeżeli posiadają dostęp do rzetelnych wiadomości dotyczących przyczyn, przebiegu i rezultatów określonych działań. Jawność życia publicznego stanowi zatem istotny mechanizm ograniczający możliwość nadużywania uprawnień. Szczególnego znaczenia nabierają w tym zakresie działalność niezależnych mediów, dostęp do informacji publicznej oraz funkcjonowanie instytucji kontrolnych. Należy jednak pamiętać, że sama dostępność informacji nie oznacza automatycznie możliwości ich właściwego wykorzystania. Istotne są również kompetencje obywateli pozwalające na ocenę wiarygodności źródeł i krytyczną analizę przedstawianych treści.

Dystrybucja władzy pozostaje także ściśle związana z nierównościami ekonomicznymi. Dysponowanie znacznymi zasobami finansowymi może zwiększać możliwości uczestniczenia w życiu publicznym oraz oddziaływania na funkcjonowanie instytucji. Podmioty gospodarcze mogą wpływać na procesy społeczne poprzez działalność inwestycyjną, tworzenie miejsc pracy, finansowanie określonych przedsięwzięć czy uczestnictwo w debacie dotyczącej polityki ekonomicznej. Nie oznacza to jednak, że władza ekonomiczna zawsze przekłada się bezpośrednio na władzę polityczną. Zakres takiego wpływu zależy od obowiązujących regulacji prawnych, poziomu przejrzystości procesu decyzyjnego oraz możliwości kontroli działalności poszczególnych podmiotów. Szczególnego znaczenia nabiera zatem tworzenie mechanizmów ograniczających nieuzasadnione uprzywilejowanie określonych grup interesów.

Ważnym zagadnieniem jest również możliwość występowania nieformalnych struktur władzy. W praktyce społecznej osoby zajmujące wysokie stanowiska nie zawsze są jedynymi uczestnikami rzeczywiście wpływającymi na podejmowane decyzje. Znaczenie mogą mieć również eksperci, doradcy, liderzy opinii oraz przedstawiciele grup posiadających szczególny dostęp do informacji i zasobów. Nieformalne zależności mogą sprzyjać sprawniejszemu rozwiązywaniu problemów i przekazywaniu wiedzy, ale mogą również ograniczać przejrzystość procesów decyzyjnych. Szczególnie niekorzystne są sytuacje, w których rzeczywisty wpływ na działalność instytucji nie odpowiada formalnie określonemu zakresowi odpowiedzialności. Utrudnia to społeczną kontrolę oraz ustalenie podmiotów odpowiedzialnych za określone rozstrzygnięcia.

Z socjologicznego punktu widzenia istotne znaczenie ma także legitymizacja władzy, rozumiana jako proces uznawania określonego porządku sprawowania władzy za uprawniony. Trwałość instytucji nie może opierać się wyłącznie na możliwości stosowania sankcji, ponieważ skuteczne funkcjonowanie systemu społecznego wymaga również odpowiedniego poziomu akceptacji obowiązujących zasad. Obywatele mogą uznawać władzę za prawomocną ze względu na sposób jej wyłaniania, zgodność działań z obowiązującym prawem oraz przekonanie o zasadności podejmowanych decyzji. Szczególne znaczenie ma przy tym zgodność pomiędzy deklarowanymi celami instytucji a ich rzeczywistą działalnością. Utrzymujące się rozbieżności mogą prowadzić do osłabienia zaufania społecznego i zwiększenia skłonności do kwestionowania obowiązującego porządku.

Należy również uwzględnić, że dystrybucja władzy nie ma charakteru całkowicie niezmiennego. Przemiany gospodarcze, rozwój nowych technologii, zmiany demograficzne oraz aktywność ruchów społecznych mogą prowadzić do przekształcania dotychczasowych relacji pomiędzy poszczególnymi grupami. Podmioty, które w określonym okresie posiadały ograniczone możliwości wpływania na decyzje publiczne, mogą stopniowo zwiększać swoje znaczenie dzięki lepszej organizacji, uzyskiwaniu dostępu do informacji lub budowaniu szerszego poparcia społecznego. Jednocześnie grupy zajmujące uprzywilejowaną pozycję mogą dążyć do utrzymania dotychczasowych zasobów i kompetencji. Z tego względu procesy dystrybucji władzy należy rozpatrywać dynamicznie, uwzględniając zarówno istniejącą strukturę społeczną, jak i mechanizmy prowadzące do jej przekształcania.

W badaniach dotyczących rozmieszczenia władzy istotnym problemem pozostaje również dobór odpowiednich kryteriów jej oceny. Formalne kompetencje wynikające z przepisów prawa nie zawsze pozwalają określić rzeczywistą zdolność poszczególnych podmiotów do wpływania na procesy decyzyjne. Konieczne może być zatem analizowanie dostępu do zasobów, możliwości uczestniczenia w podejmowaniu decyzji, wpływu na kształtowanie opinii publicznej oraz relacji występujących pomiędzy określonymi grupami społecznymi. Wykorzystanie różnych perspektyw badawczych pozwala pełniej rozpoznać mechanizmy sprawowania władzy i ogranicza ryzyko formułowania wniosków wyłącznie na podstawie oficjalnej struktury instytucjonalnej. Szczególnego znaczenia nabiera uwzględnianie różnic pomiędzy władzą formalną, rzeczywistym wpływem oraz społecznym uznaniem uprawnienia do podejmowania decyzji.

Dystrybucja władzy stanowi złożony proces społeczny, którego przebieg zależy od wzajemnego oddziaływania czynników politycznych, ekonomicznych, prawnych i kulturowych. Władza może być skoncentrowana w określonych ośrodkach decyzyjnych lub rozproszona pomiędzy różne instytucje i grupy społeczne. Szczególne znaczenie mają mechanizmy umożliwiające kontrolowanie sposobu jej sprawowania, zapewnianie przejrzystości podejmowanych decyzji oraz tworzenie warunków do uczestnictwa obywateli w życiu publicznym. Analiza dystrybucji władzy wymaga uwzględnienia zarówno formalnego podziału kompetencji, jak i rzeczywistych możliwości oddziaływania poszczególnych podmiotów. W tym znaczeniu rozmieszczenie władzy stanowi jeden z istotnych czynników wpływających na charakter stosunków społecznych, poziom nierówności oraz sposób funkcjonowania współczesnych instytucji państwowych i społecznych.