Obszary jurysdykcji Trybunału są następujące:
1. Niedopełnienie przez państwo członkowskie obowiązku wynikającego z Traktatów (artykuły 169 do 171)
Takie postępowanie może być wniesione albo przez Komisję, albo przez inne państwo członkowskie. W obydwu wypadkach Komisja jest zobowiązana do wydania „uzasadnionej opinii”, dając uprzednio państwu lub państwom zainteresowanym sposobność do przedstawienia własnych obserwacji. Jeżeli Trybunał uzna, że państwo nie dopełniło obowiązku wynikającego z traktatu, nakazuje się mu „podjęcie odpowiednich kroków”.
2. Opinia sądowa (artykuły 173, 174 i 176)
Trybunał jest uprawniony do „zbadania legalności” instrumentów prawnychprzyjętych przez Radę Ministrówlub Komisję oraz niektórych aktów Parlamentu Europejskiego. Sprawy dotyczące tych kwestii mogą być wnoszone przez Radę, Komisję lub państwo członkowskie, względnie Parlament Europejski (lecz wyłącznie w celu ochrony własnych prerogatyw). Osoby fizyczne lub prawne mogą również wnosić tego typu sprawy w kwestii Rozporządzeń lub Decyzji bezpośrednio ich dotyczących, lecz są one rozpatrywane przez Sąd Pierwszej Instancji(ŚPI). Sąd może ogłosić unieważnienie rozporządzenia prawnego, które jest przedmiotem skargi, oraz wymóc na pozwanej instytucji, aby „podjęła odpowiednie kroki”. Najczęstszą przyczyną, dla której wytacza się sprawy z artykułu 173, jest nieodpowiedniość podstawy prawnej.
3. Zaniechanie działania (artykuły 175 i 176)
Jeżeli Rada, Komisja lub (od czasu wejścia w życie Traktatu zMaastricht)Parlament Europejski zaniecha działania i w ten sposób złamie postanowienie zapisane w Traktatach,’ państwo członkowskie lub jakakolwiek inna instytucja Wspólnoty (Komisja, Rada lub Parlament oraz, od czasu wejścia w życie Traktatu z Maastricht, Trybunał Obrachunkowy)ma prawo do wniesienia sprawy do Sądu w celu „naprawienie szkody wynikłej ze złamania przepisu”. Osoby fizyczne mogą wytaczać takie sprawy na takich samych zasadach jak w punkcie 2 powyżej. Ponownie, Sąd może nakazać pozwanej instytucji podjęcie „odpowiednich kroków”.
4. Orzeczenia wstępne (artykuł 177)
W wypadku wątpliwości co do interpretacji Traktatu lub ważności interpretacji aktów instytucji Wspólnoty, które zostaną pozwane przed sąd krajowy, sąd ten może wymagać od trybunału Sprawiedliwości, by ten wydał orzeczenie wstępne. Zwrócenie się o wydanie orzeczenia wstępnego jest obowiązkowe, jeżeli taka sprawa jest wniesiona przed sąd krajowy, przeciw orzeczeniu, którego nie można wnieść ostatecznej apelacji. Procedura artykułu 177 jest używana w wypadku niezgodności pomiędzy prawem Wspólnoty a prawem poszczególnych krajów.
Trybunał posiada również jurysdykcję nad sprawami wnoszonymi przez urzędników Wspólnoty przeciwko instytucjom Wspólnoty oraz nad sporami dotyczącymi reguł Wspólnoty w kwestii konkurencji,lecz w takich wypadkach jurysdykcja jest przekazywana ŚPI, wprowadzonemu na mocy Jednolitego Aktu Europejskiego(JAU) oraz potwierdzonego decyzją Rady z 24 października 1988.
Liczba spraw wniesionych przed Trybunał zwiększyła się znacznie od roku 1970. W tamtym roku wniesiono 79 spraw, lecz już w roku 1985 liczba ta zwiększyła się do 433, a obecna roczna przeciętna wynosi około 400. Pomimo że pewna liczba spraw jest oddalana grupowo, a niektóre nie powodują, że Trybunał musi wydać orzeczenie ostateczne, liczba zaległych spraw oczekujących na rozpatrzenie zwiększyła się lawinowo (i to była przyczyna, dla której utworzono Sąd Pierwszej Instancji). Czas oczekiwania na orzeczenie wstępne wynosi około 18 miesięcy, a akcja bezpośrednia rzadko jest podejmowana w okresie krótszym niż dwa lata.
Traktat z Maastricht zawiera kilka zmian w stosunku do Traktatu Rzymskiego w kwestiach dotyczących Trybunału Sprawiedliwości. Trybunał jest uprawniony do nałożenia „domiaru lub kary finansowej” na państwo członkowskie, któremu udowodniono niedopełnienie postanowienia traktatu (nowy artykuł 171). Akty prawne Parlamentu Europejskiego mogą zostać zaskarżone w procedurze opinii sądowej, a zaniechanie działania ze strony Parlamentu może być również podstawą do sprawy przed Trybunałem, jeżeli postanowienie traktatu jest w ten sposób złamane. Centralny Bank Europejskirównież podlega pod jurysdykcję Trybunału. Procedury Trybunału są prawie w całości oparte na pisemnych stanowiskach przedstawionych przez spierające się strony. Jeden z oficjalnych językówUnii jest wybierany jako język proceduralny, w przeciwnym razie mają zastosowanie zwyczajowe reguły Wspólnoty dotyczące użycia języków oficjalnych. Językami roboczymi są angielski i francuski. Rządy państw członkowskich oraz instytucje unijne mogą interweniować w sprawach, w które nie są bezpośrednio zaangażowane. Nie istnieje możliwość odwołania się od orzeczeń Trybunału, które są periodycznie publikowane w Europejskich Raportach Sądowniczych. Orzeczenia są wiążące od daty ich wydania. Orzeczenia są wydawane w imieniu całego trybunału, tzn. opisanie sprzeciwiające się (jeżeli istnieją) nie są zapisywane.
Na mocy artykułów 105 do 107 porozumienia z roku 1992, które ustanowiło Europejski Obszar Gospodarczy(EOG), Trybunał (wraz z ŚPI, sądem Europejskiego Obszaru Wolnego Handlu(EFTA) oraz sądami ostatniej instancji w krajach EFTA) ma obowiązek przekazania orzeczeń w kwestiach objętych porozumieniami EOG do Wspólnej Komisji EOG, która jest odpowiedzialna za Jednoznaczną interpretację Porozumienia”.
Trybunał odgrywa dyskretną, lecz zasadniczą rolę w przybliżaniu celów wyłożonych w Traktatach, podobną do roli, jaką Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych odgrywa w odniesieniu do Konstytucji USA. Trybunał dokonał tego przez tradycyjne działania w kwestiach interpretacyjnych, które zezwalają, aby „cel ostateczny” danej ustawy został wzięty pod uwagę. To oznacza, że jest rzeczą całkowicie legalną, w odniesieniu do konkretnego tekstu, nie tylko branie pod uwagę dosłownego znaczenia słów, lecz również wszystkiego, co mogłoby być w sposób użyteczny i przekonujący przedłożone w kwestii intencji poza werbalnej. Dzięki temu Trybunał wydaje „dynamiczną” niż stricte dosłowną interpretację ustaleń traktatu, co stało się j jednym z kluczowych elementów w niektórych z najbardziej godnych odnotowania Orzeczeń Trybunału.
