W tym miejscu może okazać się pomocne rozrysowanie pojęciowej mapy władzy oraz pojęć jej pokrewnych wszelkich sposobów „znaczącego oddziaływania”. W ogólnych zarysach odwołuje się ona do topologii Bachracha i Baratza.
Mapa ze swej natury jest sporna i choć powstała z myślą o zanalizowaniu i usytuowaniu pojęcia władzy, będącego podstawą rozważań na jej temat z perspektywy jedno-, dwu- lub trójwymiarowej, nie twierdzę, że jest do przyjęcia dla zwolenników wszystkich przedstawianych tu poglądów. Jednym z powodów odrzucenia tej mapy może być właśnie to, że została ona sporządzona z perspektywy trójwymiarowej, która zawiera dwie pozostałe i tym samym pozwala na bardziej wnikliwą analizę zjawiska.
Władza może być lub nie być formą wpływu. Zależnie od tego, czy wiążą się z nią sankcje; wpływ i panowanie mogą natomiast być lub nie być formą władzy zależnie od tego, czy wiąże się z nimi konflikt interesów. Panowanie oparte na konsensie, kiedy nie zachodzi konflikt interesów, nie jest zatem formą władzy.
Uogólniając dotychczasowe rozważania, można powiedzieć, że władza jest to możliwość wpływania jednostki lub grupy (wynikająca z wysokości zajmowanej przez nią pozycji) na zachowania innych ludzi oraz kontrolowania ich zachowania w celu sprawienia, aby wpływ ten był skuteczny. Zakłada ona stosunek dominowania i subordynacji, w którym wykorzystuje się przymus i zachętę. Żadna jednak władza nie jest skuteczna bez „przyzwolenia” rządzonych, czyli bez ich posłuszeństwa[1].
Pojęciowa mapa władzy to narzędzie pozwalające na przedstawienie i ujęcie w sposób graficzny różnych pojęć i kategorii związanych z władzą. Może ona obejmować następujące pojęcia:
- Władza polityczna: władza państwowa, władza ustawodawcza, władza wykonawcza, władza sądownicza, władza lokalna,
- Formy rządów: monarchia, dyktatura, demokracja,
- Systemy polityczne: ustrój federalny, unitarny, parlamentarny, prezydencki,
- Struktury władzy: rząd, parlament, prezydent, sądy,
- Aktorzy władzy: partie polityczne, ruchy społeczne, mniejszości,
- Procesy polityczne: wybory, referendum, kampanie wyborcze, lobbing,
- Mechanizmy kontroli: kontrola parlamentarna, kontrola medialna, kontrola społeczna.
Pojęciowa mapa władzy pozwala na lepsze zrozumienie skomplikowanych zagadnień związanych z władzą i ułatwia analizę różnych aspektów systemu politycznego.
Pojęciowa mapa władzy stanowi próbę uporządkowania różnorodnych zjawisk społecznych, które wiążą się z możliwością oddziaływania na zachowania jednostek i zbiorowości. Jej znaczenie wynika przede wszystkim z faktu, że władza nie jest zjawiskiem jednorodnym, a sposoby jej sprawowania mogą przyjmować odmienne formy w zależności od charakteru stosunków społecznych. Analiza tego zagadnienia wymaga zatem uwzględnienia zarówno formalnych uprawnień poszczególnych podmiotów, jak i rzeczywistych mechanizmów wpływania na decyzje oraz postawy innych osób. Istotne jest również rozpoznawanie zależności pomiędzy władzą a takimi pojęciami, jak autorytet, dominacja, podporządkowanie, przymus i perswazja. Chociaż terminy te bywają wykorzystywane zamiennie w języku potocznym, w naukach społecznych odnoszą się do zjawisk posiadających odmienne właściwości.
Szczególnego znaczenia nabiera rozróżnienie pomiędzy władzą a autorytetem. Władza może wynikać z możliwości narzucania określonego sposobu postępowania, natomiast autorytet wiąże się z uznaniem uprawnienia danej osoby lub instytucji do wywierania wpływu. Człowiek może podporządkowywać się poleceniom nie tylko z obawy przed negatywnymi konsekwencjami, ale również ze względu na przekonanie o zasadności i prawomocności określonych rozstrzygnięć. W takim przypadku posłuszeństwo nie musi być bezpośrednim następstwem stosowania przymusu. Istotną rolę odgrywa bowiem zaufanie do osoby sprawującej władzę oraz akceptacja zasad, na których opiera się jej pozycja. Należy jednak pamiętać, że autorytet może stopniowo ulegać osłabieniu, szczególnie gdy działania podmiotu sprawującego władzę pozostają w sprzeczności z oczekiwaniami społecznymi.
Ważnym elementem analizy jest również pojęcie wpływu społecznego. Może on występować zarówno w relacjach hierarchicznych, jak i pomiędzy podmiotami zajmującymi równorzędne pozycje w strukturze społecznej. Oddziaływanie na zachowania innych osób nie zawsze wymaga posiadania formalnych kompetencji czy możliwości stosowania sankcji. Wpływ może wynikać z wiedzy, doświadczenia, prestiżu, umiejętności przekonywania lub dostępu do określonych informacji. Przykładowo specjalista posiadający rozległą wiedzę w danej dziedzinie może w znacznym stopniu oddziaływać na decyzje podejmowane przez osoby zajmujące wyższe stanowiska organizacyjne. W takich sytuacjach rzeczywista możliwość kształtowania określonych rozstrzygnięć nie musi odpowiadać formalnemu miejscu jednostki w hierarchii.
Odrębne miejsce w pojęciowej mapie władzy zajmuje przymus, który wiąże się z możliwością wymuszania określonych zachowań poprzez zastosowanie sankcji lub stworzenie zagrożenia ich użyciem. W przeciwieństwie do perswazji, której podstawą jest przekonywanie odbiorcy do przyjęcia określonego stanowiska, przymus ogranicza możliwość swobodnego wyboru sposobu postępowania. Nie oznacza to jednak, że każda forma władzy opiera się na stosowaniu środków przymusu. W wielu przypadkach posłuszeństwo wynika z akceptacji obowiązujących norm, przyzwyczajenia lub przekonania o konieczności przestrzegania określonych zasad. Szczególnego znaczenia nabiera zatem rozróżnienie pomiędzy możliwością zastosowania sankcji a rzeczywistym korzystaniem z tego instrumentu. Skuteczność władzy nie zawsze zależy od częstotliwości stosowania przymusu, ponieważ sama świadomość istnienia określonych konsekwencji może wpływać na zachowania uczestników stosunku społecznego.
Analizując pojęciową mapę władzy, należy również uwzględnić znaczenie legitymizacji. Proces ten polega na uznawaniu określonego porządku sprawowania władzy za uprawniony i uzasadniony. W społeczeństwach demokratycznych istotną rolę odgrywa przekonanie, że organy państwowe działają na podstawie obowiązujących przepisów oraz wykonują kompetencje przyznane im zgodnie z ustalonymi procedurami. Legitymizacja może jednak wynikać również z tradycji, społecznie utrwalonych przekonań lub indywidualnych właściwości przywódcy. W klasycznej koncepcji Maxa Webera wyróżniono trzy typy prawomocnego panowania: tradycyjne, charyzmatyczne i legalno-racjonalne. Podział ten pozwala wyjaśnić, dlaczego podporządkowanie się władzy może opierać się na odmiennych podstawach społecznych i psychologicznych.
Ważnym zagadnieniem jest także wielowymiarowość władzy, która znajduje odzwierciedlenie w różnych koncepcjach teoretycznych. Jednowymiarowe ujęcie koncentruje się przede wszystkim na obserwowalnych procesach podejmowania decyzji i możliwości skłonienia innych podmiotów do określonego działania. W tym podejściu szczególnego znaczenia nabiera ustalenie, kto uczestniczy w podejmowaniu rozstrzygnięć oraz w jakim stopniu potrafi przeforsować własne stanowisko. Analiza obejmuje zatem sytuacje, w których występują możliwe do zaobserwowania różnice interesów i dochodzi do ich rozstrzygnięcia. Takie ujęcie pozwala badać władzę na podstawie konkretnych zachowań, jednak nie uwzględnia wszystkich mechanizmów oddziaływania występujących w życiu społecznym.
Rozwinięciem tego podejścia jest dwuwymiarowa koncepcja władzy, przedstawiona przez Petera Bachracha i Mortona S. Baratza. Autorzy zwrócili uwagę, że wpływ określonych podmiotów może przejawiać się nie tylko w podejmowaniu decyzji, ale również w ograniczaniu możliwości rozpatrywania pewnych zagadnień. Władza może zatem polegać na kształtowaniu zakresu spraw dopuszczanych do publicznej dyskusji i procesu decyzyjnego. Niektóre problemy mogą być pomijane, zanim jeszcze dojdzie do formalnego rozstrzygnięcia, co utrudnia identyfikowanie rzeczywistych ośrodków wpływu. Zjawisko to określane jest mianem niepodejmowania decyzji i stanowi istotny element analizy funkcjonowania instytucji politycznych oraz organizacji społecznych.
Kolejny etap rozwoju rozważań nad pojęciem władzy stanowi trójwymiarowa koncepcja Stevena Lukesa. Jej istotą jest zwrócenie uwagi na możliwość oddziaływania na sposób kształtowania przekonań, preferencji i oczekiwań jednostek. W takim ujęciu sprawowanie władzy nie musi wiązać się z widocznym konfliktem interesów, ponieważ określone przekonania mogą być utrwalane w sposób ograniczający zdolność jednostek do rozpoznawania własnej sytuacji. Oddziaływanie może następować poprzez procesy socjalizacji, funkcjonowanie instytucji oraz rozpowszechnianie określonych wartości i norm społecznych. Koncepcja ta rozszerza zatem zakres analizy poza bezpośrednie relacje pomiędzy podmiotami i pozwala dostrzegać znaczenie szerszych uwarunkowań społecznych.[2]
Trójwymiarowe rozumienie władzy prowadzi również do konieczności bardziej wnikliwego rozpatrywania zagadnienia zgody na podporządkowanie. Brak otwartego sprzeciwu wobec określonych decyzji nie zawsze musi oznaczać pełną akceptację istniejącego porządku. Może wynikać z przekonania o braku możliwości zmiany sytuacji, ograniczonego dostępu do informacji lub utrwalenia określonych wzorców zachowania. Z drugiej strony nie każda dobrowolna akceptacja istniejących zasad powinna być automatycznie interpretowana jako przejaw ukrytej dominacji. Rozróżnienie tych sytuacji stanowi istotny problem badawczy, ponieważ wymaga uwzględnienia rzeczywistych interesów jednostek oraz okoliczności wpływających na podejmowane przez nie decyzje.
Szczególne znaczenie dla zrozumienia mechanizmów władzy ma również analiza zależności pomiędzy posiadaniem zasobów a możliwością oddziaływania na innych. Zasoby te mogą mieć charakter materialny, organizacyjny, informacyjny lub symboliczny. Dysponowanie środkami finansowymi umożliwia podejmowanie określonych przedsięwzięć i wpływanie na warunki funkcjonowania innych podmiotów. Dostęp do informacji może natomiast zapewniać przewagę podczas negocjacji lub podejmowania decyzji. Z kolei zasoby symboliczne, takie jak prestiż, uznanie społeczne czy reputacja, mogą zwiększać skuteczność oddziaływania bez konieczności wykorzystywania formalnych instrumentów przymusu. Rzeczywista siła wpływu zależy jednak nie tylko od wielkości posiadanych zasobów, ale również od możliwości ich zastosowania w konkretnej sytuacji.
W analizie pojęciowej mapy władzy istotne jest także rozróżnienie pomiędzy władzą formalną a nieformalną. Pierwsza wynika z określonego prawnie lub organizacyjnie zakresu kompetencji, natomiast druga może opierać się na relacjach interpersonalnych, doświadczeniu lub szczególnej pozycji jednostki w określonej zbiorowości. W praktyce oba rodzaje wpływu mogą wzajemnie się uzupełniać, ale mogą również pozostawać ze sobą w sprzeczności. Przykładowo osoba zajmująca formalne stanowisko kierownicze może posiadać ograniczony autorytet wśród podwładnych, podczas gdy nieformalny lider zespołu wywiera znaczący wpływ na ich postawy. Zrozumienie tych zależności jest szczególnie ważne podczas analizowania funkcjonowania organizacji, ponieważ pozwala wyjaśniać sytuacje, w których rzeczywisty przebieg procesów decyzyjnych różni się od przyjętej struktury instytucjonalnej.
Współczesne przemiany społeczne powodują, że coraz większego znaczenia nabierają również informacyjne mechanizmy sprawowania władzy. Rozwój technologii cyfrowych umożliwił szybkie rozpowszechnianie wiadomości oraz oddziaływanie na szerokie grupy odbiorców. Jednocześnie pojawiły się nowe możliwości selekcjonowania informacji i wpływania na ich dostępność. Podmioty kontrolujące istotne kanały komunikacyjne mogą oddziaływać na zakres tematów obecnych w debacie publicznej oraz sposób ich przedstawiania. Szczególną rolę odgrywają w tym zakresie mechanizmy wykorzystywane przez platformy internetowe, które decydują o kolejności i widoczności określonych treści. Zjawiska te wskazują, że analiza władzy nie powinna ograniczać się wyłącznie do tradycyjnych struktur państwowych i politycznych.
Ważnym elementem pojęciowej mapy władzy są również mechanizmy umożliwiające ograniczanie nadmiernej koncentracji wpływów. W systemach demokratycznych istotne znaczenie mają podział kompetencji pomiędzy organy państwowe, niezależność sądownictwa oraz możliwość kontrolowania działalności instytucji publicznych. Równie ważną funkcję pełnią organizacje społeczne, niezależne media oraz aktywność obywateli zainteresowanych uczestnictwem w procesach decyzyjnych. Mechanizmy te mogą utrudniać jednostronne narzucanie określonych rozstrzygnięć i zwiększać przejrzystość sprawowania władzy. Ich skuteczność zależy jednak od rzeczywistych warunków funkcjonowania, ponieważ samo formalne ustanowienie określonych instytucji nie gwarantuje jeszcze możliwości efektywnego wykonywania powierzonych im zadań.
Rozpatrując zagadnienie władzy, należy również uwzględnić jej dynamiczny charakter. Relacje pomiędzy poszczególnymi podmiotami mogą zmieniać się wraz z przekształceniami gospodarczymi, społecznymi i politycznymi. Jednostki oraz grupy, które w określonym okresie posiadają znaczące możliwości oddziaływania, mogą stopniowo tracić swoją pozycję na rzecz innych uczestników życia społecznego. Zmiany te mogą wynikać z rozwoju technologii, przekształceń instytucjonalnych, pojawiania się nowych źródeł informacji lub aktywności ruchów społecznych. Władza nie powinna być zatem traktowana jako trwała właściwość przypisana określonemu podmiotowi, lecz jako relacja zależna od konkretnych warunków i możliwości działania.
Istotnym problemem metodologicznym jest również sposób badania poszczególnych wymiarów władzy. W przypadku bezpośredniego oddziaływania na decyzje możliwe jest analizowanie przebiegu głosowań, treści podejmowanych rozstrzygnięć oraz zachowań uczestników procesu politycznego. Znacznie trudniejsze okazuje się rozpoznawanie wpływu polegającego na ograniczaniu zakresu rozpatrywanych problemów lub kształtowaniu preferencji społecznych. W takich sytuacjach konieczne może być wykorzystywanie różnych metod badawczych, obejmujących analizę dokumentów, obserwację procesów instytucjonalnych oraz badanie opinii i postaw uczestników życia społecznego. Szczególnego znaczenia nabiera przy tym ostrożność w formułowaniu wniosków, ponieważ nie każda zbieżność interesów lub podobieństwo zachowań stanowi dowód występowania określonego stosunku władzy.
Pojęciowa mapa władzy może zatem pełnić funkcję narzędzia porządkującego analizę złożonych stosunków społecznych. Pozwala ona wskazywać różnice pomiędzy poszczególnymi formami oddziaływania oraz rozpoznawać zależności występujące pomiędzy nimi. Jej wykorzystanie może być przydatne zarówno podczas badania funkcjonowania instytucji państwowych, jak i analizowania relacji w organizacjach gospodarczych, społecznościach lokalnych czy grupach nieformalnych. Należy jednak pamiętać, że każda próba klasyfikacji zjawisk związanych z władzą opiera się na określonych założeniach teoretycznych. Z tego względu opracowana mapa nie powinna być traktowana jako ostateczny i powszechnie obowiązujący podział, lecz jako propozycja ułatwiająca prowadzenie dalszych rozważań.
Pojęciowa mapa władzy umożliwia wielostronne spojrzenie na mechanizmy oddziaływania występujące w życiu społecznym. Jej podstawowe znaczenie wynika z możliwości rozróżnienia takich zjawisk, jak władza, autorytet, wpływ, przymus, dominacja i legitymizacja, które pozostają ze sobą powiązane, lecz nie mają identycznego charakteru. Szczególnie istotne jest uwzględnienie różnych wymiarów władzy, obejmujących zarówno bezpośrednie podejmowanie decyzji, jak i wpływanie na zakres rozpatrywanych problemów oraz kształtowanie społecznych przekonań. Takie podejście pozwala lepiej zrozumieć złożoność stosunków społecznych i dostrzegać mechanizmy oddziaływania, które nie zawsze są widoczne w formalnej strukturze organizacyjnej. Właściwe wykorzystanie pojęciowej mapy władzy może stanowić podstawę bardziej pogłębionej analizy funkcjonowania współczesnych instytucji politycznych i społecznych.
[1] S. Wykrętowicz (red.), Samorząd w Polsce. Istota, zagadnienia, zadania, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 2004, s. 94.
[2] S. Lukes, Power: A Radical View, Macmillan, London 1974.