praca magisterska z prawa kanonicznego
Ojcowie soborowi rozważając zasady na jakich powinna opierać się relacje Kościół – Państwo obok zasady wolności religijnej oraz autonomii i niezależności Kościoła i państwa każdego w swoim porządku, wskazują na równie ważną zasadę współdziałania między Kościołem i państwem. W Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym czytamy: „Obydwie jednak wspólnoty, choć z różnego tytułu, służą powołaniu jednostkowemu i społecznemu tych samych ludzi. Tym skuteczniej będą wykonywać tę służbę dla dobra wszystkich, im lepiej będą rozwijać między sobą zdrowe współdziałanie[1], uwzględniając także okoliczności miejsca i czasu[2]”.
Sobór Watykański II poruszając kwestie współdziałania między Kościołem a Państwem wskazuje, iż współdziałanie to powinno być „zdrowe”. W przemyśleniach na temat, na czym powinno polegać owe „zdrowe współdziałanie” należy wskazać przede wszystkim, że powinna się ono opierać na respektowaniu wcześniej omówionych zasadach: Zasadzie wolności religijnej oraz zasadzie autonomii i niezależności Kościoła i państwa każdego w swoim porządku[3].
Bez uznania prawa do wolności religijnej, a szerzej rzecz ujmując bez poszanowania społeczeństwa pluralistycznego światopoglądowo, nie jest możliwa zdrowe współdziałanie pomiędzy Kościołem a państwem. To właśnie wolność religijna, i to zarówno wolność osoby ludzkiej jak i wolność Kościoła, odgrywa fundamentalną role w życiu jednostek i wspólnot. Jak bowiem czytamy w Deklaracji o wolności religijnej Dignitatis humanae: „Wolność Kościoła jest fundamentalną zasadą stosunków między władzami publicznymi i całym porządkiem państwowym[4].” Wolność religijna jest zatem warunkiem „sine qua non” zdrowej współpracy[5].
Nie mniej ważnym warunkiem zdrowego współdziałania jest poszanowanie zasady autonomii i niezależności Kościoła i państwa każdego w swoim zakresie. Zasada ta wyznacza granice, w jakich może i powinno odbywać się zdrowe współdziałanie pomiędzy obiema społecznościami[6]. Należy też zauważyć, że Sobór Watykański II omawia obie zasady w tym samym, 76 numerze konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Oczywiście nie ma to na celu unifikacji tej zasady lecz wskazanie na ich wzajemne uzupełnienie. O ile bowiem zasada autonomii i niezależności Kościoła i państwa ma charakter teoretyczny, o tyle zasada współdziałania obu tych społeczności można traktować jako praktyczną[7].
Zasada współdziałania Kościoła i państwa jest zatem nie tylko kontynuacją i uzupełnieniem poprzednich zasad ale także w sposób trwały się na nich opiera.
Cel współdziałania
Kościół i państwo są społecznościami odmiennej natury. Ważne więc jest aby wskazać cel, lub inaczej mówiąc racje, dla których społeczności te powinny ze sobą współdziałać. Sobór Watykański II w konstytucji dogmatycznej o Kościele w świecie współczesnym podkreśla, że zarówno Kościół jak i Państwo „choć z różnego tytułu służyły powołaniu jednostkowemu i społecznemu tych samych ludzi[8]”. W klasycznym kościelnym prawie publicznym racje te był, pojmowane w dwóch aspektach: negatywnym – polegającym na zwalczaniu zła moralnego, czyli grzechu; i pozytywnym – polegającym na udzielaniu sobie pomocy w osiąganiu dobra[9]. Celem obu społeczności powinno więc być dobro wspólne osoby ludzkiej.
Dobro wspólne jest przez katolicką naukę społeczną definiowane jako całokształt takich warunków życia społecznego w jakich ludzie mogą pełniej i szybciej osiągnąć swą własną doskonałość[10]. Komponentami tego dobra są: dobro człowieka, dobro rodziny oraz dobro społeczności. Zadaniami kościoła jest głoszenie praw tych podmiotów oraz wychowywanie ludzi w duchu poszanowania tych praw.[1]
Zależność pomiędzy terminem „współpraca” i „współdziałanie” wymaga szerszego wyjaśnienia. Tekst oryginalny posługuje się tutaj terminem „cooperatio”. W oficjalnym tłumaczeniu dokumentów soborowych (zob. Sobór Watykański II, Konstytucje – dekrety – deklaracje, Poznań 1968, s. 76) termin ten został przetłumaczony jako „współpraca”. Zdaniem J. Krukowskiego właściwszym terminem był by „współdziałanie” (zob. J. Krukowski, Kościół i Państwo…, dz. cyt., s. 124). Tym terminem będziemy się też posługiwać w dalszej części niniejszej pracy. Inaczej uważa: P. Sobczyk, Kościół a wspólnoty…, dz. cyt., s. 201.
—
[2] KDK 76.
[3] Zob. J. Krukowski, Kościół i państwo…, dz. cyt., s. 124.
[4] DWR 13.
[5] Zob. P. Sobczyk, Kościół a wspólnoty…, dz. cyt., s.204.
[6]Tamże., s.205.
[7] Tamże, s.204
[8] KDK 76.
[9] Zob. J. Krukowski, Podstawy współdziałania Kościoła i państwa, Kościół i prawo Tom VIII, Lublin1992, s. 24, oraz J. Krukowski, Kościół i państwo…, dz. cyt., s. 126.
[10] DWR 6; KDK 26, 74; PT 51; MM 66.