Ostatnie dekady XX wieku i początek XXI wieku to czas nieustannych debat i dyskusji politycznych. Przez ostatnie lata wciąż podejmuje się szereg nieustannych starań i dociekań w uzyskaniu odpowiedzi na pytania dotyczące zarówno samej natury relacji ludzkich jak i zagadnień związanych z życiem społecznym i politycznym. Zakres badań podjętych w tej pracy to próba wykazania różnic dzielących dwa systemy polityczne oparte na określonej ideologii – socjalizmu i liberalizmu. Dominujący przez ostatnie lata socjalizm to doktryna polityczna postulująca uspołecznienie środków produkcji oparta na powszechnym dostępie do dóbr i równości społecznej. Wychodzący mu naprzeciw liberalizm polityczny to ideologia głosząca nieograniczony dostęp do środków produkcji opartych na swobodnej wymianie własnością prywatną i działalność jednostek w ramach wolnego rynku.
Wzajemne przenikanie się obu tych systemów politycznych odbywa się na naszych oczach, przechylając szale raz na jedną, raz na drugą stronę. Dokonujące się wciąż procesy społeczne i gospodarcze dają dowodu, istnienia tych dwóch wzajemnych relacji między ludźmi. Uporządkowany całościowo system społeczno – polityczny, który porusza niniejsza praca został stworzony przez Ludwiga von Misesa, austriackiego ekonomistę, który znalazł schronienie w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej podczas rządów w Europie Narodowych Socjalistów. Urodzony w 29 września 1881 roku, przedstawiciel Austriackiej Szkoły w ekonomii, w poglądach na gospodarkę reprezentował stanowisko liberalistyczne. Głosił, iż niemożliwe jest racjonalne funkcjonowanie gospodarki planowej. To stanowisko wywołało w okresie międzywojennym szeroką dyskusję teoretyczną (M. Dobb, O. Lange). W czasie gdy w Europie panował zgiełk i chaos powstało wiele dzieł wybitnego twórcy m. in. „Ludzkie działanie’”, „Liberalizm w tradycji klasycznej”” czy „Interwencjonizm”. Specyfika myśli politycznej Ludwiga von Misesa objawia się w stwierdzeniu, że ekonomia jest wynikiem działalności gospodarczej jednostek, kieruj ących się w niej własnymi pragnieniami, dążeniami, wartościowaniem, wyborem i decyzjami, kapitalizm wolnorynkowy zaś jest systemem gospodarczym, który najefektywniej służy postępowej ludzkości.
Niniejsza praca porusza więc równocześnie zagadnienia związane z kwestiami politycznymi jak i gospodarczymi, nie unikaj ąc jednocześnie kwestii społecznych. Przedmiot badań obejmuje analizę systemu opartego na poszanowaniu indywidualnej i racjonalnej w swoim działaniu jednostki oraz krytykę systemu opartego na powszechnej równości jednostek ograniczanych w rozmaity sposób przez instytucje państwowe. Za podstawową metodę badawczą wykorzystywaną podczas pisania pracy obrałem metodę analizy, która umożliwiła mi przedstawienie dwóch systemów politycznych jakimi są – liberalizm i socjalizm, oraz metodę dedukcji i porównania w szczegółowej krytyce jednego z tych systemów czyli socjalizmowi. Korzystając z powyższych metod przyj ąłem układ pracy jako rzeczowy.
Jeśli chodzi o literaturę, którą posługiwałem się w trakcie pisania pracy, to przeważają w niej w dużej mierze opracowania tematyczne tj. dzieła Ludwiga von Misesa pt. „Liberalizm w tradycji klasycznej”, „Interwencjonizm’”, czy „Planowany Chaos’’”, które stanowią właściwą esencję pracy poruszając zagadnienia związane z zależnościami zachodzącymi między tymi dwoma systemami oraz skuteczne i efektywne przeciwstawienie się socjalizmowi, który doprowadził w oczach Misesa do niespotykanej dotąd na skalę światową obrazu nędzy i niedostatku. Do podstawowych opracowań muszę też zaliczyć książki innych myślicieli wolnościowych takich jak Friedrich August von Hayek i jego „Konstytucję wolności”” oraz opracowania Murraya Rothbarda i Roberta Nozicka pt. „O nową wolność”” i „Anarchia, państwo, utopia””. Olbrzymią pomocą okazały się również książki z zakresu doktryn politycznych i prawnych Romana Tokarczyka czy Andrzeja Sylwestrzaka.
Dodatkową pomocą okazał się Internet, który jako źródło informacji dostarczył wiele ciekawych informacji biograficznych na temat życia Ludwiga von Misesa, oraz wzbogacił pracę przez ciekawe felietony i artykuły. Również część materiałów, które przywołuje w niniejszej pracy pochodzą ze źródeł elektronicznych, mam tu na myśli zwłaszcza dzieła Misesa oraz Rothbarda, które dostępne są już w formie elektronicznej. Część artykułów pochodzi także z prasy ogólnopolskiej. Literaturę uzupełniającą stanowią z kolei prace podejmujące podstawowe kwestie polityczne tj. „Podstawowe kategorie polityczne”” pod red. Stefana Opary, Danuty Radziszewskiej – Szczepaniak, oraz Arkadiusza Żukowskiego, a także prace odwołujące się do ewolucji i rozwoju doktryny liberalizmu jak choćby „Ideologia, doktryny i ruch polityczny współczesnego liberalizmu”” pod red. Edwarda Olszewskiego i Zenona Tymoszuka czy „Historia myśli liberalnej”” Witolda Kwaśnickiego.
W celu dokładnego przedstawienia doktryny liberalizmu politycznego, oraz jej krytyki doktryny socjalizmu, praca została podzielona na 3 rozdziały. Rozdział pierwszy pt. „Wprowadzenie do współczesnego liberalizmu”, ujmuje doktrynę liberalną w kontekście historycznym oraz politologicznym przedstawiając poszczególne etapy rozwoju tej ideologii na przestrzeni dziejów od liberalizmu klasycznego, poprzez liberalizm demokratyczny i socjalny do tzw. neoliberalizmu. Jest w nim także zaprezentowana sylwetka Ludwiga von Misesa i jego miejsce we współczesnym kanonie myśli liberalnej.
W rozdziale drugim pt. „Myśl polityczna Ludwiga von Misesa” została zawarta koncepcja światopoglądowa Ludwiga von Misesa wraz z jego krytyką socjalizmu i obroną podstawowych założeń leseferyzmu[1] [2] racjonalistycznego. Myśl ta wydaje się tym ciekawsza, iż nie jest zbyt dobrze znana w środowisku akademickim, ze względu na swój stricte ekonomiczny charakter. Niemniej koncepcja Misesa, stanowi doskonały punkt wyjścia do rozważań na tematy politologiczne. Mises poddaje krytyce założenia myśli socjalistycznej, z punktu widzenia doktryny liberalnej, która jest fundamentem filozofii opartej na poszanowaniu indywidualnych praw jednostek ich wolności i własności.
W rozdziale trzecim, pt. „Dziedzictwo Ludwiga von Misesa”, przybliżam z kolei koncepcje innych myślicieli wolnościowych takich jak Friedrich August von Hayek, Murray Newton Rothbard i Robert Nozick, których myśli równie silnie przeciwstawiają się założeniom tzw. „państwa dobrobytu” (welfare state) oraz stwarzają nowe koncepcje pojmowania życia społecznego i politycznego. Zwłaszcza dwóch ostatnich myślicieli zasługuje na bliższe zapoznanie się z ich osobliwą teorią dotyczącą koncepcji państwa, prawa i stosunków międzyludzkich. Myśli libertariańskie , o których tutaj mowa, są kontynuacją klasycznej doktryny liberalizmu klasycznego, ujętej w dość specyficzny sposób i rozszerzonej na wolności obywatelskie w stopniu najbardziej możliwym do zaakceptowania.
[1] Leseferyzm (fr. laissez faire – pozwólcie czynić) – sformułowany przez francuskich fizjokratów, ale najpełniej zrealizowany w dziewiętnastowiecznej Wielkiej Brytanii pogląd filozoficzno – ekonomiczny głoszący nieograniczoną wolność jednostki, zwłaszcza w wymiarze społeczno – ekonomicznym.
[2] Libertarianizm to doktryna społeczno – polityczna rozwinięta pod koniec lat sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych przez Murraya N. Rothbarda, Karla Hessa, Johna Hospersa, Harry’ego Browne’a, Davida D. Friedmana, Roya Childsa, Roberta LeFevre’a i innych, głosząca, iż każdy powinien mieć nieograniczoną swobodę dysponowania swoją osobą i własnością, tj. owocami swojej pracy i tym co dobrowolnie otrzymał (dostał lub kupił) od innych (którzy weszli w posiadanie tego w podobny sposób), o ile nie ogranicza swobody dysponowania swoją osobą i własnością komuś innemu. Zob. http://www.libertarianizm.pl/ (stan na 7. VI. 2007)