W obecnych czasach NIK ma trwałe miejsce w systemie konstytucyjnym Rzeczypospolitej Polskiej. Sześć obszernych artykułów Konstytucji wyznacza Izbie szerokie kompetencje i znaczny zakres zadań. Wprowadza również gwarancje niezależności w wykonywaniu funkcji naczelnego organu kontroli państwowej. Warto również podkreślić, iż zakres kontroli państwowej w Polsce jest znacznie szerszy aniżeli w większości innych krajów. Izba odgrywa dużą role: nie tylko w systemie państwowym, ale i szerzej, w życiu społecznym. Jej działalność spotyka się z żywym zainteresowaniem opinii publicznej i cieszy się ona poparciem zdecydowanej większości społeczeństwa. Mimo wielu pozytywów kierowanych pod adresem NIK, dość często podnoszone są wątpliwości, czy jest ona w swoich działaniach wystarczająco skuteczna. Wiele osób oczekuje większej efektywności, stanowczości w piętnowaniu nieprawidłowego funkcjonowania instytucji państwowych, determinacji w rozliczaniu urzędników winnych zaniedbań, niegospodarności, korzyści oraz innych patologicznych zjawisk.
Zwiększenie skuteczności organu kontrolnego jakim jest NIK nie zależy
jedynie od niego samego, ale jest to sprawa także kontrolowanych.
Nie biorąc pod uwagę zjawiska przedstawione we wcześniejszych punktach i wnioski wynikające z dokonywanych kontroli, można bezwzględnie zgodzić się z tymi stwierdzeniami.
Miarą sukcesów Izby może być także liczba wykrytych przestępstw gospodarczych bądź urzędniczych, oraz szybkie, surowe kary dla ich sprawców. Dokonań NIK nie można jednak oceniać w świetle wykrytych
przez nią przestępstw, ponieważ nie jest ona przecież organem ścigania.
Jednak dość znaczna część kontroli związana jest z zawiadomieniami do
prokuratury, o stwierdzonych podejrzeniach przestępstwa. W ciągu ostatnich
lat zdecydowana większość, największych afer została wykryta i opisana
właśnie przez NIK.
Najważniejszym jednak celem Izby jest informacja. NIK kontroluje nie dla własnej przyjemności, lecz po to, żeby na podstawie wyników kontroli przedstawiać rzetelne i obiektywne raporty o stanie ważnych spraw publicznych, o funkcjonowaniu państwa i jego instytucji. Informacje NIK w pierwszej kolejności są wykorzystywane przez Parlament, stanowią bowiem podstawę wielu debat i brane są pod uwagę przy stanowieniu prawa. Nie mniej ważna jest sprawa przekazywania informacji do opinii publicznej. Społeczność jest informowana na bieżąco o wynikach niemal wszystkich kontroli NIK. Dzięki tym przekazom opinia sporo się dowiaduje o funkcjonowaniu instytucji państwowych, a zwłaszcza o nieprawidłowościach w ich działaniu.
NIK jest również skuteczna w wymiarze ekonomicznym. W ostatnich latach dzięki jej kontrolom odzyskano lub zabezpieczono dla publicznej kary ponad 1,6 mld zł, kilkakrotnie więcej aniżeli wynoszą koszty funkcjonowania Izby. Można więc sądzić, iż „znacznie gorzej, niż obecnie wyglądałoby wykonanie budżetu państwa, a co za tym idzie – słabsza byłaby działalność wielu instytucji, gdyby nie sprawowana nad nimi kontrola”[1].
Ważnym miernikiem efektywności jest także wpływ NIK na zmiany polskiego prawa. Duże znaczenie ma sprawa odnosząca się do warunków organizacyjnych, niektóre z nich o bardzo konkretnym charakterze, zmierzające do porządkowania spraw w kontrolowanych instytucjach.
[1] J. Wojciechowski, Rozważania o skuteczności kontroli, „Kontrola państwowa”, nr 1/1999. s.12