Prace magisterskie, licencjackie z prawa – Strona 12 – Prace z administracji

Przegląd norm konstytucyjnych historycznych ustaw zasadniczych Polski pod kątem elementów idei konserwatywno – monarchistycznej

5/5 - (2 votes)

W tej części pracy pragniemy przyjrzeć się bliżej formie prawnej znanej jako konstytucja oraz zająć się analizą konkretnych ustaw konstytucyjnych. W historycznych ustawach zasadniczych Polski doszukiwać się będziemy elementów zgodnych z ideą konserwatywno – monarchistyczną.

Zanim przystąpimy do analizy, musimy wyjaśnić jakie elementy uznawać będziemy za zgodne z ideą konserwatywno – monarchistyczną, zaś jakie nie. Tak więc za elementy zgodne z tą ideą uważać będziemy wszelkie próby nawiązania do ustroju monarchicznego oraz wynikające z tego ustroju. Przede wszystkim zaś: duży autorytet władzy, skupioną w rękach jednego ciała silną władzę centralną, nawiązania do zwyczajów, tradycji i kultury narodowej oraz religii rzymsko – katolickiej, a także względną trudność zmian istniejącego porządku. Za elementy niezgodne uważać będziemy: rozproszenie i brak autorytetu władzy, odstępstwa od przyjętych zwyczajów i tradycji, od religii rzymsko – katolickiej oraz wszelkie przejawy udogodnień dla łatwych i szybkich, często radykalnych, zmian polityczno – ustrojowych.

Termin konstytucja pochodzi od łacińskiego słowa constituere, co oznacza: ustanawiać, urządzać. W nauce prawa termin ten ma różne znaczenia. Pierwotnie pod tym pojęciem rozumiano sposób zorganizowania państwa i określenia jego ustroju. Innym znaczeniem jest spisany akt prawny – ustawa zasadnicza w państwie. Mówi się, że konstytucja jest źródłem prawa w państwie. Do jej cech zaliczyć należy: szczególną treść, szczególną formę i szczególną moc. Treść konstytucji zależy w dużej mierze od warunków społecznych i politycznych w jakich ona powstaje. Węzłowymi zagadnieniami charakterystycznymi dla większości konstytucji jest: określenie suwerena i sposobu w jaki sprawuje on władzę, określenia podstawowych zasad ustroju państwa, wskazanie podstawowych praw jednostki oraz ustalenie trybu w jakim może dojść do znowelizowania lub uchwalenia nowej konstytucji.

Nazwa i tryb przyjęcia są elementami decydującymi o szczególnej formie konstytucji, odróżniającej ją od ustaw zwykłych. Jeśli chodzi o nazwę to najczęściej spotykanymi określeniami są: konstytucja, ustawa zasadnicza, ustawa konstytucyjna. Specyfika trybu uchwalenia i zmiany konstytucji polega na wprowadzeniu utrudnień, dzięki którym rozwiązania w niej zawarte nie będą łatwo ulegać rewizji, a przez to będą trwałe. Szczególna moc konstytucji wynika z faktu, iż jest ona podstawą całego systemu obowiązującego w danym państwie prawa. System ten jest zorganizowany na zasadzie hierarchicznego podporządkowania, co oznacza, że wszystkie normy prawne zawarte w aktach podkonstytucyjnych tj. wynikających z konstytucji powinny być z nią zgodne.

Od czasu Sejmu Czteroletniego i uchwalenia Konstytucji 3 Maja system polityczny i społeczno-gospodarczy Polski ulegał głębokim transformacjom. Większości tych przemian towarzyszyły nowe konstytucje, bądź znaczne nowelizacje poprzednich. Można powiedzieć, że polski konstytucjonalizm zaczął rozwijać się pod koniec XVIII wieku i do chwili obecnej Rzeczpospolita Polska miała aż pięć różnych pełnych konstytucji. Były to: Konstytucja 3 Maja 1791 roku, Konstytucja z 17 marca 1921 roku, Ustawa Konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 roku, Konstytucja Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 roku i ostatnia, najnowsza Konstytucja z 2 kwietnia 1997 roku.

Było również kilka tzw. konstytucji małych, zwykle ograniczających się do regulacji ustroju naczelnych organów państwowych. Mają one zwykle charakter tymczasowy. Spośród tych konstytucji należy wymienić: Ustawę konstytucyjną z 17 lutego 1947 roku o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej, oraz Ustawę Konstytucyjną z 17 października 1992 roku o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym.

Upadek pierwszej polskiej Ustawy Rządowej był wynikiem sytuacji historycznej i politycznej, nie zaś konsekwencją słabości ustroju. Konstytucja 3 Maja spełniała naszym zdaniem podstawowe warunki trwałości i skuteczności aktu prawnego najwyższej rangi, gdyż w swej oszczędnej formie tworzyła ogólne zasady ustroju, które mogłyby stanowić podstawę do późniejszych, bardziej precyzyjnych wykładni norm.

Pomimo, iż była sporządzona w znacznym pośpiechu skąd jej spore braki i niejasności w wykładni niektórych zapisów, była konstytucją najbardziej ze wszystkich polskich konserwatywno – monarchistyczną, co wynikało chociażby z faktu tworzenia jej w ustroju monarchicznym za panowania ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego, który osobiście miał duży wkład w przygotowywaniu projektu. Istotna jednak wielkość Konstytucji 3 Maja polegała nie na wartości prawno – ustrojowej jej tekstu, lecz na całym sensie politycznym jej genezy i okolicznościach powstania, a szczególnie na wysiłku niepodległościowym Sejmu Czteroletniego.

Analiza idei konserwatywnej w świecie i w Polsce w kontekście historycznym i polityczno – prawnym oraz jej perspektywy u progu XXI wieku

4/5 - (4 votes)

Podsumowanie ostatniego rozdziału pracy magisterskiej

Jak zauważyliśmy we wcześniejszych rozdziałach, aspekty idei konserwatywnej i zachowawczo – monarchistycznej nie są bezwzględnie stałe, ewoluują wraz z upływem czasu. Dlatego też, we wszystkich opisanych historycznych konstytucjach Polski, znajdujemy elementy zachowawcze takie jak: dążenie do utrzymania autorytetu władzy, nawiązania do zwyczajów, tradycji i kultury narodowej oraz religii rzymsko – katolickiej, względną trudność zmian istniejącego porządku, a także inne, które są zakorzenione w ponad tysiącletniej historii i tradycji Rzeczypospolitej. Są one kształtowane i ulegają przemianom wraz ze zmianami cywilizacyjnymi. Występują w stopniu większym bądź mniejszym, zależnie od okoliczności historycznych i społeczno – politycznych. Najważniejszym dla nas – Polaków powinno być pielęgnowanie naszych obyczajów i troska o to, aby doświadczenie historyczne miało jak największy wpływ na przyszłe decyzje polityczne i ustrojowe w Polsce.

Bibliografia pracy magisterskiej

Waliszewski : „Potoccy i Czartoryscy. Walka stronnictw i programów politycznych przed upadkiem Rzeczypospolitej 1734 – 1763”, Kraków 1887
M. Majchrowski: „Ostatnie Dni Polskiej Monarchii”, Pro Fide, Rege et Lege 11/91
Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak: „Historia ustroju i prawa polskiego”, Warszawa 1994, PWN
„Prawo konstytucyjne” pod red. W. Skrzydły, Lublin 1995, Lubelskie Towarzystwo Naukowe
Radziwiłł, W. Roszkowski: „Historia 1871-1945”, PWN, Warszawa 1994
Roszkowski: „Historia Polski 1914-1994”, PWN, Warszaw 1995
P. Huntington : „Czy Europa może spać spokojnie”, „Res Publica” 1990, nr 7-8
Staniszkis: „Czy odgórna rewolucja jest możliwa? Dylematy transformacji ustrojowej”, Warszawa 1994
Sokół: Problemy legitymizacji w okresie transformacji systemowej „Kierunki ewolucji systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej”, wyd. Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 1997
Łętowska: „Po co ludziom konstytucja”, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1995
R. Bombicki: „Konstytucje Polski”, Polski Dom Wydawniczy „Ławica”, Poznań 1998
Winczorek: „Dyskusje konstytucyjne”, wyd. Liber, Warszawa 1996
Tuleja: „Prawo konstytucyjne”, wyd. C.H. BECK, Warszawa 1995
Łojek: „Konstytucja 3 Maja”, wyd. lubelskie, Lublin 1984
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej nr 44 poz. 267 z roku 1921: „Ustawa z dnia 17 marca 1921 roku Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej”
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej nr 30 poz. 227 z roku 1935: „Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 roku”
Dziennik Ustaw nr 18 poz. 71 z roku 1947: „Ustawa Konstytucyjna z dnia 19 lutego 1947 roku o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej”
Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nr 33 poz. 232 i 233 z roku 1952: „Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 roku” i „Ustawa Konstytucyjna z dnia 22 lipca 1952 roku – przepisy wprowadzające Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”
Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nr 5 poz. 29 z roku 1976: „Ustawa z dnia 10 lutego 1976 roku o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”
Dziennik Ustaw nr 67 poz. 336 z roku 1992: „Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1992 roku o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”
Dziennik Ustaw nr 84 poz. 426 z roku 1992: „Ustawa Konstytucyjna z dnia 17 października 1992 roku o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym”
Dziennik Ustaw nr 78 poz. 483 z roku 1997: „Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku”

Zakończenie pracy magisterskiej

We wstępie tej pracy postawiliśmy trzy tezy. Analiza idei konserwatywnej wykazała, iż są one prawdziwe.

Teza 1. Doktryna konserwatywna może funkcjonować niezależnie od ustroju społeczno – politycznego.

Jak wykazaliśmy w pracy, konserwatyzm może funkcjonować w różnych typach ustrojów społeczno – politycznych czyli w republice demokratycznej a nawet w warunkach socjalizmu. Ideały konserwatyzmu są uniwersalne i potrzebne w każdych warunkach.

Teza 2. Idee zachowawcze są obecne w historii polskiego konstytucjonalizmu.

Niemal w każdej ustawie zasadniczej w historii polskiego konstytucjonalizmu znajdujemy elementy myśli zachowawczej. Są one wynikiem pielęgnowania tradycji i obyczajów polskich, a także rezultatem troski ustrojodawcy o utrzymanie autorytetu należnego władzy i stabilności stanowionych praw.

Teza 3. Konserwatyzm jest w stanie aktywnie funkcjonować na współczesnej polskiej scenie politycznej.

Ideały konserwatywne takie jak: kierowanie się racją stanu, chęć zachowania autorytetu władzy oraz dbałość o tradycyjne instytucje społeczne powinny być obecne w polskim życiu politycznym. Mimo, iż ugrupowania o charakterze konserwatywnym nie odgrywają dziś istotnej roli politycznej w Polsce, to odpowiednie uświadomienie społeczeństwa może zmienić tę sytuację

Organizacje pozarządowe

5/5 - (4 votes)

Zakończenie pracy licencjackiej

Celem pracy było zgromadzenie rzetelnych informacji na temat funkcjonowania, a także efektów działania Północno – Wschodniego Stowarzyszenia Wspierania i Rozwoju Inicjatyw „Dialog”.

Po przeprowadzeniu analizy dokumentów Stowarzyszenia, a także opinii osób objętych jego działaniami, przedstawiłem jak faktycznie wygląda funkcjonowanie „Dialogu”. Starałem się również aby moja wiedza i poglądy na poszczególne zagadnienia, które były poruszane w pracy, nie wpłynęła na wyniki badań. Myślę, że udało mi się to osiągnąć. Zarówno ja, jak i Artur Ziemacki z powodów oczywistych nie braliśmy udziału w badaniach ankietowych w roli respondentów.

Technika, którą było badanie ankietowe pokazała, że bartoszycka młodzież (uczestnicy badania) zmieniła się pod wpływem „Dialogu”. Natomiast samo Stowarzyszenie jest znane wśród mieszkańców miasta i odbierane pozytywnie. Wartości propagowane przez tą młodzież ewoluują wraz z rozwojem działalności Stowarzyszenia. Zmienia się ich nastawienie do życia, stali się bardziej otwarci, operatywni i pomysłowi w porównaniu z rówieśnikami.

W mieście, które dotyka wysoka stopa bezrobocia i apatyczne podejście znacznej części mieszkańców do przyszłości, młodzi ludzie znajdują w „Dialogu” miejsce i sposoby aby skutecznie radzić sobie z rzeczywistością. Dzięki możliwości samorealizacji i wykazania się na tle społeczności lokalnej i poza nią, wzrosła znacznie aktywność osób uczestniczących w działaniach Stowarzyszenia. Dobrane metody, technika i narzędzia badawcze pozwoliły mi pokazać te zmiany.

Badania pokazały, że znaczącą rolę w kreowaniu wizerunku „Dialogu” odgrywa lider Stowarzyszenia Artur Ziemacki. Jest on dla osób, które były objęte badaniem zarówno osobą, która zachęca ich do działania, od której dużo się uczą oraz dobrym kolegą, który pomaga w różnych sytuacjach i problemach życiowych.

Badania ujawniły również, że należy zwrócić uwagę na statutowe cele Stowarzyszenia i zastanowić się, czy nie należy wypracować i postawić sobie nowych celów, adekwatnych do zmieniającej się sytuacji. Pokazały również, że potrzeby części respondentów, nie są w pełni zaspokojone. Wskazywali oni na różne problemy, w poszczególnych częściach badania ankietowego. Pojawiły się również propozycje nowej nazwy stowarzyszenia i pomysły na nowe działania. Należy również zastanowić się co zrobić by nie dochodziło w „Dialogu” do kryzysów, gdyż znaczna część badanych stwierdziła, że była świadkami takowych.

„Nora” czyli miejsce spotkań osób przynależących do Stowarzyszenia zaspokaja ich potrzeby, min. takie jak: bezpieczeństwo, akceptacja ze strony grupy, bycie potrzebnym, a także pożyteczne zagospodarowanie czasu wolnego.

Ja także jestem częścią tego Stowarzyszenia. Rzeczy, których nauczyłem się w „Dialogu” stanowią dla mnie bezcenny bagaż doświadczeń życiowych, na których bazuję w życiu codziennym, zarówno w społeczności bartoszyckiej jak i będąc studentem.

W świetle powyższych argumentów wydaje się, że postawiona hipoteza została udowodniona, a w połączeniu z zebraną dokumentacją dotyczącą działań „Dialogu” cel pracy został osiągnięty.

Cele współdziałania Kościoła z władzami świeckimi

3.7/5 - (3 votes)

praca magisterska z prawa kanonicznego

Poszanowanie praw rodziny

Drugim komponentem dobra wspólnego jest dobro rodziny. Sobór Watykański II stwierdza: „Spośród powiązań społecznych, koniecznych człowiekowi do jego wyrobienia, jedne, jak rodzina i wspólnota polityczna, odpowiadają bardziej bezpośrednio jego najgłębszej naturze; inne natomiast pochodzą z jego wolnej woli.” Sobór zatem uznaje rodzinę za podstawową grupę społeczną która jest podmiotem podstawowych praw i obowiązków analogicznym do praw i obowiązków osoby ludzkiej[1].

Zadaniem wspólnoty politycznej jest uznanie, ochranianie i rozwijanie prawdziwej natury rodziny, ochrona prawa rodziców do rodzenia i wychowywania potomstwa, jak również strzeżenie moralności i wspierania dostatku domowego[2]. Państwo powinno zarazem zabezpieczyć wszelką pomoc gospodarczą, społeczną, pedagogiczną, polityczną i kulturalną niezbędną do tego aby rodzina mogła wypełniać swoje zadania[3]. Niedopuszczalna jest ingerencja państwa w wewnętrzne sprawy rodziny poza przypadkami prawdziwej konieczności[4].

Zadaniem Kościoła jest głoszenie i ochrona praw rodziny[5]. Kościół winien wspierać rodzinę poprzez świadczenie jej pomocy duszpasterskiej obejmującą w szczególności przygotowanie do małżeństwa oraz opiekę w zakresie wychowania religijnego i moralnego dzieci[6].

Łatwo zauważyć, że miejscem gdzie najszerzej spotykają się zadania zarówno Kościoła jak i państwa, jest pomoc rodzinie w wychowaniu dzieci i młodzieży. Rodzice bowiem, samodzielnie nie są w stanie sami wychować i wykształcić swojego potomstwa[7].

Poszanowanie praw narodu

W konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym „Gaudium et spes” ojcowie soborowi wskazują że ”ze społecznej natury człowieka jasno wynika, iż istnieje wzajemna zależność pomiędzy rozwojem osoby ludzkiej i wzrostem całego społeczeństwa. Zasadą bowiem podmiotem i celem wszystkich instytucji społecznych jest i powinna być osoba ludzka, zwłaszcza że ze swojej natury niewątpliwie wymaga ona życia społecznego” Istnieje więc związek pomiędzy dobrem osoby ludzkiej i dobrem społeczeństwa.

Sobór Watykański II nie określił precyzyjnie znaczenia terminu „grupy społeczne”. Należy więc uważać, że pod tym pojęciem znajdują się społeczności, które ludzie tworzą w celu łatwiejszego osiągnięcia pełnego rozwoju swoich osobowości we współpracy z innymi. Za najdoskonalszą grupę społeczną pod względem stopnia rozwoju kulturowego należy uznać naród[8].

Nie należy jednak utożsamiać narodu z państwem. Państwo powstałe w drodze samostanowienia jest suwerenną strukturą narodu i z jego woli wywodzi wszystkie swoje kompetencje[9]. Jednak gdy naród jest pozbawiony własnej suwerenności politycznej a państwo jest strukturą narzuconą z zewnątrz może powstać konflikt między państwem a narodem. Wówczas zadaniem Kościoła jest występować w obronie praw narodu[10].

Zadaniami zarówno państwa jak i Kościoła należy udział w wychowaniu które dąży do kształtowania osoby ludzkiej mając na uwadze jej cel ostateczny i jednocześnie dobro społeczeństwa, których członkiem jest człowiek i w których obowiązkach będzie on uczestniczył gdy dorośnie[11].

—

[1] KDK 42.

[2] KDK 52.

[3] FC 45.

[4] J. Krukowski, Kościół i państwo…, dz. cyt., s.131.

[5] Szczegółowy wykaz praw rodziny został zamieszczony przez papieża Jana Pawła II w: Jan Paweł II, Adhortacja apostolska o zadaniach rodziny chrześcijańskiej Familiaris consortio z dnia 22 listopada1981 r., AAS 74 (1981), s. 81 – 191.

[6] FC 65- 85.

[7] J. Krukowski, Kościół i państwo…, dz. cyt., s.131.

[8] Tamże.

[9] Tamże, s. 132.

[10] Tamże.

[11] DWCH 1.

Zasada współdziałania Kościoła i państwa

5/5 - (2 votes)

praca magisterska z prawa kanonicznego

Ojcowie soborowi rozważając zasady na jakich powinna opierać się relacje Kościół – Państwo obok zasady wolności religijnej oraz autonomii i niezależności Kościoła i państwa każdego w swoim porządku, wskazują na równie ważną zasadę współdziałania między Kościołem i państwem. W Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym czytamy: „Obydwie jednak wspólnoty, choć z różnego tytułu, służą powołaniu jednostkowemu i społecznemu tych samych ludzi. Tym skuteczniej będą wykonywać tę służbę dla dobra wszystkich, im lepiej będą rozwijać między sobą zdrowe współdziałanie[1], uwzględniając także okoliczności miejsca i czasu[2]”.

Sobór Watykański II poruszając kwestie współdziałania między Kościołem a Państwem wskazuje, iż współdziałanie to powinno być „zdrowe”. W przemyśleniach na temat, na czym powinno polegać owe „zdrowe współdziałanie” należy wskazać przede wszystkim, że powinna się ono opierać na respektowaniu wcześniej omówionych zasadach: Zasadzie wolności religijnej oraz zasadzie autonomii i niezależności Kościoła i państwa każdego w swoim porządku[3].

Bez uznania prawa do wolności religijnej, a szerzej rzecz ujmując bez poszanowania społeczeństwa pluralistycznego światopoglądowo, nie jest możliwa zdrowe współdziałanie pomiędzy Kościołem a państwem. To właśnie wolność religijna, i to zarówno wolność osoby ludzkiej jak i wolność Kościoła, odgrywa fundamentalną role w życiu jednostek i wspólnot. Jak bowiem czytamy w Deklaracji o wolności religijnej Dignitatis humanae: „Wolność Kościoła jest fundamentalną zasadą stosunków między władzami publicznymi i całym porządkiem państwowym[4].” Wolność religijna jest zatem warunkiem „sine qua non” zdrowej współpracy[5].

Nie mniej ważnym warunkiem zdrowego współdziałania jest poszanowanie zasady autonomii i niezależności Kościoła i państwa każdego w swoim zakresie. Zasada ta wyznacza granice, w jakich może i powinno odbywać się zdrowe współdziałanie pomiędzy obiema społecznościami[6]. Należy też zauważyć, że Sobór Watykański II omawia obie zasady w tym samym, 76 numerze konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Oczywiście nie ma to na celu unifikacji tej zasady lecz wskazanie na ich wzajemne uzupełnienie. O ile bowiem zasada autonomii i niezależności Kościoła i państwa ma charakter teoretyczny, o tyle zasada współdziałania obu tych społeczności można traktować jako praktyczną[7].

Zasada współdziałania Kościoła i państwa jest zatem nie tylko kontynuacją i uzupełnieniem poprzednich zasad ale także w sposób trwały się na nich opiera.

Cel współdziałania

Kościół i państwo są społecznościami odmiennej natury. Ważne więc jest aby wskazać cel, lub inaczej mówiąc racje, dla których społeczności te powinny ze sobą współdziałać. Sobór Watykański II w konstytucji dogmatycznej o Kościele w świecie współczesnym podkreśla, że zarówno Kościół jak i Państwo „choć z różnego tytułu służyły powołaniu jednostkowemu i społecznemu tych samych ludzi[8]”. W klasycznym kościelnym prawie publicznym racje te był, pojmowane w dwóch aspektach: negatywnym – polegającym na zwalczaniu zła moralnego, czyli grzechu; i pozytywnym – polegającym na udzielaniu sobie pomocy w osiąganiu dobra[9]. Celem obu społeczności powinno więc być dobro wspólne osoby ludzkiej.

Dobro wspólne jest przez katolicką naukę społeczną definiowane jako całokształt takich warunków życia społecznego w jakich ludzie mogą pełniej i szybciej osiągnąć swą własną doskonałość[10]. Komponentami tego dobra są: dobro człowieka, dobro rodziny oraz dobro społeczności. Zadaniami kościoła jest głoszenie praw tych podmiotów oraz wychowywanie ludzi w duchu poszanowania tych praw.[1]

Zależność pomiędzy terminem „współpraca” i „współdziałanie” wymaga szerszego wyjaśnienia. Tekst oryginalny posługuje się tutaj terminem „cooperatio”. W oficjalnym tłumaczeniu dokumentów soborowych (zob. Sobór Watykański II, Konstytucje – dekrety – deklaracje, Poznań 1968, s. 76) termin ten został przetłumaczony jako „współpraca”. Zdaniem J. Krukowskiego właściwszym terminem był by „współdziałanie” (zob. J. Krukowski, Kościół i Państwo…, dz. cyt., s. 124). Tym terminem będziemy się też posługiwać w dalszej części niniejszej pracy. Inaczej uważa: P. Sobczyk, Kościół a wspólnoty…, dz. cyt., s. 201.

—

[2] KDK 76.

[3] Zob. J. Krukowski, Kościół i państwo…, dz. cyt., s. 124.

[4] DWR 13.

[5] Zob. P. Sobczyk, Kościół a wspólnoty…, dz. cyt., s.204.

[6]Tamże., s.205.

[7] Tamże, s.204

[8] KDK 76.

[9] Zob. J. Krukowski, Podstawy współdziałania Kościoła i państwa, Kościół i prawo Tom VIII, Lublin1992, s. 24, oraz J. Krukowski, Kościół i państwo…, dz. cyt., s. 126.

[10] DWR 6; KDK 26, 74; PT 51; MM 66.