Wstęp pracy magisterskiej
Problematyka zasad określających stosunki pomiędzy państwem a Kościołem zawsze stanowiła i stanowi przedmiot rozważań. Różnorodność możliwych do przyjęcia rozwiązań wskazuje, jak skomplikowana jest to materia. Zmiany w świadomości Kościoła, jakie zapoczątkował Sobór Watykański II, pozwoliły na nowe określenie zasad, jakimi Kościół chce kierować się w relacji ze wspólnotami politycznymi. Również w Polsce, w okresie zmian ustrojowych, wywiązała się dyskusja na temat zasad na jakich powinna opierać się polityka wyznaniowa Państwa Polskiego. Mimo, iż nie można mówić o zakończeniu procesu, jakim jest wprowadzanie zasad na których opiera się wzajemna relacje, to można śmiało powiedzieć, że sam okres formułowania tych zasad można uznać za zamknięty. Warto więc przyjrzeć się, jakimi zasadami we wzajemnych stosunkach kierują się Kościół Katolicki oraz Rzeczpospolita Polska.
Praca posiada dwa cele. Pierwszym z nich jest przedstawienie i analiza zasad, jakie proklamuje Sobór Watykański II w relacjach ze wspólnotami politycznymi. Sobór Watykański II podjął bowiem głęboką refleksje na temat samej natury Kościoła oraz jego stosunku do świata w tym do wspólnoty politycznej. Nauczanie Soboru Watykańskiego II ma charakter pastoralny. Ojcowie Soborowi nie tworzą bowiem gotowych rozwiązań prawnych, ani też nie wskazują jednego sposobu określenia stosunków pomiędzy państwem a kościołem. Formułują jednak zasady, na jakich powinny się opierać wzajemne relacje obu społeczności, zwracając uwagę, że relacje te powinny zawsze uwzględniać okoliczności czasu i miejsca. Warto podkreślić, że nauczanie Ojców Soboru skierowanie jest nie tylko do katolików ale do wszystkich ludzi dobrej woli.
Drugim celem jest analiza zasad które ujął prawodawca polski w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 roku w stosunku do zjawiska, jakim jest religijność oraz ustalenie, w jakim stopniu postulaty zawarte w Nauczaniu Soboru Watykańskiego II zostały w Konstytucji uwzględnione. Religijność w wymiarze prawnym, można rozumieć w dwóch płaszczyznach: indywidualnej i instytucjonalnej.
Nauczanie Soboru Watykańskiego II zawarta zostało przede wszystkim w deklaracji o wolności religijnej „Dignitatis humane” oraz w konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym „Gaudium et spes”. Pewne wskazania możemy również znaleźć w konstytucji dogmatycznej o Kościele „Lumen gentium”, dekrecie o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele „Christus dominus” oraz w dekrecie o apostolstwie świeckich „Apostolicam actuositatem”. W dokumentach soborowych możemy wyróżnić trzy zasady na których powinna opierać się relacje Kościoła ze wspólnotami politycznymi. Są to: wolność religijna, autonomia i niezależność Kościoła i wspólnoty politycznej oraz współdziałanie między tymi podmiotami dla dobra wspólnego. Poza tymi zasadami niektórzy wskazują również jako zasadę poszanowanie społeczeństwa pluralistycznego światopoglądowo. Nie jest to jednak zasada relacji państwo kościół a uznanie przez Kościół obiektywnej rzeczywistości.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku starając się ująć w ramy prawne zjawisko religijności dokonuje rozróżnienia na wymiar indywidualny i instytucjonalny. Wymiar indywidualny odnosi się do wolności religijnej człowieka. Konstytucja reguluje te kwestie w art. 53. Wymiar instytucjonalny został zawarty w art. 25 Konstytucji. Konstytucja wskazuje tu na zasady: równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych, bezstronności władz publicznych w sprawie przekonań religijnych, poszanowanie wzajemnej autonomii i niezależność, współprace pomiędzy państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi oraz formę regulacji wzajemnych stosunków między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi.
Zgodnie z przyjęta przez autora systematyką omówione zostaną tylko te zasady, które pojawiają się zarówno w nauce Soboru Watykańskiego II jak i w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.
Do analizy stanowiska Soboru Watykańskiego II w przedmiotowej kwestii posłużono się dokumentami wydanymi przez Sobór oraz Stolice Apostolską. Bardzo pomocne okazały się też, podejmujące te samą problematykę, prace ks. Józefa Krukowskiego „Kościół i Państwo. Podstawy relacji prawnych, Lublin 2000” oraz Pawła Sobczyka „Kościół a wspólnoty polityczne, Warszawa 2005”
Podstawowym źródłem służącym analizie stosunku Państwa Polskiego do zjawiska religijności jest niewątpliwie Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. Z literatury tego tematu na wyróżnienie zasługują zwłaszcza pozycje ks. Józefa Krukowskiego „Polskie Prawo Wyznaniowe, Warszawa 2008”, ks. Wojciech Góralskiego „Wstęp do prawa wyznaniowego, Płock 2003” oraz Michała Pietrzaka „Prawo Wyznaniowe, Warszawa 2003”
Jako metodę badawczą wykorzystano metodę dogmatyczno-prawną oraz pomocniczo metodę porównawczą. Pierwszą z nich zastosowano do analizy i interpretacji dokumentów soborowych jak również tekstu Konstytucji RP. Metoda porównawcza została pomocniczo zastosowana przy porównywaniu zasad istniejących w obu systemach prawnych: kanonicznym i polskim.
Systematyka pracy odzwierciedla systematykę podstawowych zasad na jakich opierają się wzajemne relacje. Zasada wolności religijnej, zasada autonomii i niezależności państwa i Kościoła oraz zasada współpracy pomiędzy tymi podmiotami. Każdy rozdział został podzielony na dwa podrozdziały omawiające daną zasadę w nauce Soboru Watykańskiego II i w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W pierwszym rozdziale została omówiona zasada wolności religijnej. Omówione zostały takie zagadnienia jak: podstawa wolności religijnej, jej przedmiot, podmioty oraz granice wolności religijnej. W drugim rozdziale przedstawiona została kluczowa dla relacji pomiędzy dwoma społecznościami zasada autonomii i niezależności Kościoła i wspólnoty politycznej każdego w swoim zakresie. Zostały tu wyjaśnione terminy autonomia i niezależność oraz opisane pojęcia autonomii świata i autonomii Kościoła. W trzecim rozdziale opisana została zasada współdziałania Kościoła i wspólnoty politycznej. Wskazane zostały podstawa tego współdziałania jego cel oraz sposoby w jaki owo współdziałanie może być realizowanie. W ramach tej zasady omówione będą także formy regulacji stosunków państwo-Kościół jakie znalazły się w Konstytucji RP.
W zakończeniu przedstawione będą wnioski zebrane z analizy przeprowadzonej w poszczególnych rozdziałach.