z drugiego rozdziału pracy magisterskiej

5/5 - (5 votes)

Zasada prawdy obiektywnej jest jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, nakłada ona na organ orzekający w sprawie, obowiązek podjęcia z urzędu całokształtu czynności proceduralnych, których celem jest ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego. Zabezpieczeniem realizacji zasady prawdy materialnej jest m.in. odpowiednie unormowanie w kodeksie postępowania administracyjnego systemu środków dowodowych.

W normach prawnych, dotyczących działalności poznawczej w postępowaniach przed organami państwa, występuje słowo „dowód”. Uważa się, że należy ono do najbardziej wieloznacznych w terminologii prawniczej. Na ogół przyjmuje się, że jest to czynność myślowa, zwana dowodzeniem polegająca na wykazaniu prawdziwości lub nieprawdziwości twierdzeń. W drodze interpretacji przepisów prawa dowodowego, doktryna prawa ustaliła dodatkowe znaczenie tego słowa, które występuje tylko na gruncie nauk prawnych. Słowo „dowód”, w kontekście przepisów prawa dowodowego zawartych w k.p.k., k.p.c., k.p.a., występuje w znaczeniu nosiciela informacji o faktach, które mogą stanowić przedmiot poznania dowodowego w postępowaniu. Źródłem dowodowym są osoby lub przedmioty materialne, w których zjawiska obiektywnej rzeczywistości oddziaływując na nie, pozostawiły w nich informacje.[1] Informacje te, mogą być zwarte w cechach i właściwościach przedmiotów lub utrwalone (zapamiętane) w psychice ludzkiej. K.p.a. nie zawiera definicji pojęcia środka dowodowego, art. 75 § 1 stanowi „Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny.” Zgodnie z powyższym przepisem środkiem dowodowym w postępowaniu administracyjnym, są wszelkie źródła prawdziwych informacji, umożliwiające dowodzenie.[2]

Gdy mówi się o środkach dowodowych, przeważnie używa się zamiennie wieloznacznego terminu „dowód”. Dla jednych środków dowodowych używa się określeń o charakterze funkcjonalnym – np. oględziny, przesłuchanie, dla innych o charakterze rzeczowym – np. dokumenty.

W naukach procesowych w przedmiocie określenia środka dowodowego istnieje rozbieżność poglądów. M. Cieślak nazywa środkiem dowodowym „fakt, z którym osoba przeprowadzająca dowód styka się bezpośrednio w trakcie tej czynności i za pomocą którego poznaje fakt udawadniany.”[3] Według P. Horoszowskiego środek dowodowy to przedmiot lub fakty, o których prawdziwe sądy stają się argumentem w dowodzeniu.[4] W Berutowicz uważa za środek dowodowy nosiciela poszukiwanych informacji, a więc to, co uważane jest za źródło dowodowe.[5]

W literaturze przedmiotu niekiedy środek dowodowy utożsamiany jest z dowodem, a niekiedy rozróżnia się te dwie kategorie pojęciowe. Zdaniem B. Adamiak „pod pojęciem dowodu należy rozumieć środek dowodowy, a zatem ten środek, który umożliwia dowodzenie, a więc pozwala na przekonanie się o istnieniu lub nieistnieniu oznaczonych faktów, a tym samym o prawdziwości względnie nieprawdziwości twierdzeń o tych faktach.”[6] W. Dawidowicz odróżnia środki dowodowe od dowodów, zdaniem autora „Rezultatem procesu dowodzenia uzyskanym na podstawie określonych środków dowodowych jest dowód istnienia lub nieistnienia określonego faktu albo prawdziwości lub nieprawdziwości określonego twierdzenia o tym fakcie. W tym ujęciu istnieje zatem różnica między pojęciem środka dowodowego oraz pojęciem dowodu : dowód jako wynik procesu dowodzenia jest pojęciem „konkretnym”, natomiast środki dowodowe można traktować w sposób abstrakcyjny jako pewne typy źródeł informacji.”[7]

Zdaniem M. Czubalskiego środkiem dowodowym jest każdy ujawniony lub nadający się do ujawnienia w postępowaniu dowodowym w przepisanej formie, przedmiot lub fakt, który może stać się podstawą dla argumentacji w dowodzeniu.[8] Słowa „dowód” używa się w różnym znaczeniu : „dowodem” nazywa się środek dowodowy oraz czynności, które zmierzają do wykazania prawdziwości jakiegoś twierdzenia, a także twierdzenia tego używa się do celu oznaczenia wyniku postępowania dowodowego. Z. Resich uważa, że „pojęcie dowodu jest szersze od pojęcia środka dowodowego i dlatego mówi się o przedmiocie dowodu a nie o przedmiocie środka dowodowego”.[9] Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie – „przyjmuje się w doktrynie procesowej (…), że przedmiotem dowodu jest istniejąca obiektywnie rzeczywistość (fragmenty rzeczywistości), które w terminologii prawniczej nazywane są faktami.”[10]

Ustawodawca przyjmując w art. 75 § 1 sformułowanie „w szczególności”, zadecydował, że przepis ten nie zawiera katalogu zamkniętego środków dowodowych dopuszczonych w postępowaniu administracyjnym a wylicza je przykładowo. W związku z tym, można posłużyć się w postępowaniu administracyjnym środkami dowodowymi nienazwanymi, jeżeli mogą przyczynić się do wykrycia prawdy obiektywnej, a nie są sprzeczne z prawem. Przepis art. 75 § 1 zd. 2 k.p.a. wyraża zasadę prawdy materialnej, która nakłada na organ prowadzący postępowanie obowiązek dotarcia do rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, wszystkimi legalnie dostępnymi środkami dowodowymi.[11] Granicą dopuszczalności środków dowodowych jest ich zgodność z przepisami prawa. W wyroku z dnia 22.10.1981 r., I SA 2067/81, NSA orzekł „W postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie cofnięcia prawa jazdy przez terenowy organ administracji państwowej w związku z kilkakrotnym naruszaniem przez kierowcę przepisów o zakazie prowadzenia pojazdów mechanicznych w stanie wskazującym na spożycie alkoholu lub podobnie działającego środka, dowodem recydywy może być aktualny wyciąg z rejestru skazanych (ukaranych). Niedopuszczalne jest natomiast – w rozumieniu art. 75 k.p.a. w związku z art. 110 k.k. i 46 § 1 KW traktowanie orzeczeń o skazaniu lub ukaraniu objętych przepisami o zatarciu jako dowodów.”[12]

Dowodem w postępowaniu administracyjnym, może być wszystko co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1). Zastrzeżenie, które zawiera ten przepis „wszystko, co może przyczynić się…”, jest konieczne ponieważ, w celu wyjaśnienia sprawy organ prowadzący postępowanie, mógłby stosować środki niedozwolone – np. wywierać presję psychiczną na świadka. K.p.a. nie wymienia innych środków dowodowych, art.75 § 1 zd.2 zastrzega tylko, że dowodem nie może być to, co jest sprzeczne z prawem.

Ciężar dowodu w każdym postępowaniu przed organami państwa zaliczony jest do tzw. ciężarów procesowych. Ich istota polega na tym, że dają one podmiotom uczestniczącym w postępowaniu, uprawnienie określonego zachowania się w postępowaniu. Ciężar dowodu można określić jako ciężar realizacji uprawnienia dowodowego.[13] Zagadnienie ciężaru dowodu, znalazło wyraz w ogólnej regule zamieszczonej w kodeksie cywilnym, według której „ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.”(art. 6 k.p.c.). W postępowaniu administracyjnym w zasadzie nie ma przepisów regulujących zasady ciężaru dowodu. Art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania dowodów, nakłada na organ administracji publicznej – „organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy”. „Wobec użycia w tym przepisie słowa „obowiązek”, nie może być ten przepis rozumiany jako przepis o ciężarze dowodu.”[14] K.p.a. nie reguluje kwestii ciężaru dowodu, zgodnie jednak z ogólną regułą dowodową zawartą w art. 6 k.p.c., w postępowaniu administracyjnym, ciężar udowodnienia faktu spoczywa na organie lub stronie (organizacji społecznej uczestniczącej w postępowaniu na prawach strony, prokuratorze) w zależności od tego, który z tych podmiotów wywodzi z danego faktu skutki prawne. Jednakże, nawet tam gdzie ciężar dowodu spoczywa na stronie postępowania, organ może – a niekiedy jest obowiązany – zgodnie z zasadą dochodzenia prawdy obiektywnej, podjąć z własnej inicjatywy odpowiednie czynności dowodowe.[15] W wyroku z dnia 23.06.1986 r., II SA 208/86 NSA orzekł „Ciężar udowodnienia faktu, spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne, a zatem skarżący powinien udowodnić w sposób nie budzący wątpliwości, że brał udział w wojnie obronnej.”[16]

Kolejność regulacji poszczególnych środków dowodowych nie określa bezwzględnej hierarchii ich wartości, która zależy od konkretnych okoliczności sprawy. Występują sytuacje, w których np. dowód z opinii biegłego lub dowód z oględzin będzie miał w procesie większe znaczenie aniżeli dowód z dokumentu lub dowód ze świadka. K.p.a. przyjmuje zasadę równej mocy środków dowodowych, tym samym nie wprowadza ograniczeń co do rodzaju dowodów, którym należy przyznać pierwszeństwo w ustaleniu istnienia danego faktu. Przepisy k.p.a. zawierają jedynie ograniczenie dopuszczalności środka dowodowego z przesłuchania stron (art.86). Kodeks nie zawiera podstaw, do wprowadzenia zróżnicowania środków dowodowych. NSA w wyroku z dnia 27.04.1992 r., III SA 1838/91 orzekł „Ustalenie bez wyraźnej podstawy ustawowej, że pewne fakty mogą być udowodnione jedynie za pomocą ściśle określonych dowodów, jest sprzeczne z art. 75 KPA”.[17] Natomiast w wyroku z dnia 09.03.1989 r., II SA 961/88 sąd orzekł „W świetle art. 75 KPA niedopuszczalne jest stosowanie formalnej teorii dowodów poprzez twierdzenie, że daną okoliczność można udowodnić wyłącznie określonymi środkami dowodowymi, bądź też przez tworzenie nowych reguł korzystania ze środków dowodowych.”[18] Ograniczenia środków dowodowych nie mogą być wprowadzane przepisami prawa wewnętrznego. W wyroku z dnia 16.11.1984 r. II SA 1223/84 NSA orzekł „Realizacja zasady prawdy obiektywnej wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art.75 KPA). Odmienne uregulowania w aktach wewnątrzorganizacyjnych nie mają zastosowania w sprawach indywidualnych, rozstrzyganych przez daną organizację społeczną w drodze decyzji administracyjnych.”[19]

Z pojęciem środków dowodowych łączy się problem ich klasyfikacji rodzajowej. Istnieje potrzeba klasyfikowania ogółu środków dowodowych, przynajmniej na pewne zasadnicze grupy, odpowiadające w ogólnym zarysie różnicom taktyki i techniki ich uzyskiwania oraz wykorzystania. Każde przesłuchanie, odbieranie wyjaśnień czy zeznań, wiąże się z szeregiem odmiennych problemów, np. przy zwykłych oględzinach przedmiotu lub przy zapoznawaniu się z treścią dokumentu.[20] Ze względu na to, że zakres nazwy „środki dowodowe”, obejmuje szeroki i różnorodzajowy wachlarz jej rodzajów, celowe jest ich uszeregowanie w przynajmniej najbardziej ogólne grupy klasyfikacyjne. Taka klasyfikacja, może zostać przeprowadzona według różnych kryteriów, ze względu na różne potrzeby porządkowe lub poznawcze. „Najważniejszy jest podział uwzględniający przede wszystkim, osobowy lub rzeczowy charakter poszczególnych środków dowodowych. Taki bowiem aspekt jest adekwatny do istotnych różnic w taktyce i technice szeroko pojmowanego postępowania dowodowego.”[21]

W doktrynie prawa administracyjnego, cywilnego, karnego klasyfikuje się środki dowodowe na podstawie różnych kryteriów. Najczęściej dokonuje się klasyfikacji środków dowodowych, przyjmując za podstawę klasyfikacji następujące kryteria :

Kryterium sposobu zetknięcia się orzekającego organu z faktem będącym przedmiotem dowodu. W oparciu o to kryterium wyróżniamy środki dowodowe bezpośrednie i pośrednie. Bezpośrednie środki dowodowe, to środki przy których organ orzekający może bezpośrednio spostrzegać i stwierdzać prawdziwość lub fałszywość określonego faktu; środki te, dotyczą wprost i bezpośrednio faktu głównego. Typowym ich przykładem są oględziny (wizja lokalna). Środki dowodowe pośrednie to środki, przy których organ orzekający stwierdza istnienie pewnego faktu pośrednio tj. na podstawie postrzegania innego faktu – zeznań świadków, opinii biegłych, treści dokumentów, przesłuchań stron. Dowody pośrednie mogą być bardziej lub mniej pośrednie – w zależności od stosunku jaki zachodzi między faktem dowodzonym a faktem, z którego organ wnioskuje o istnieniu lub nieistnieniu pierwszego.[22] Dowodem pośrednim pierwszego stopnia będzie zeznanie świadka o tym, co sam słyszał lub widział, a dowodem pośrednim drugiego stopnia – zeznanie świadka o tym co słyszał od kogoś innego. NSA w wyroku z dnia 13.12.1988 r. II SA /370/88/ orzekł „Gdy w sprawie są dowody bezpośrednie i nie ma przeszkód do przeprowadzenia prawidłowego postępowania dowodowego, zastąpienie ich dowodami pośrednimi stanowi naruszenie przepisów postępowania (art. 7, 75 i 77 § 1 i 80 KPA).”[23]
Kryterium rodzaju źródła informacji. Tutaj dzielimy środki dowodowe na rzeczowe i osobowe, środki dowodowe rzeczowe, to środki w których źródło informacji stanowią cechy danej rzeczy, bądź zachowane na niej ślady pewnych zdarzeń a organ orzekający zaznajamia się z nimi przez oględziny.[24] Dowody rzeczowe to oględziny wszelkich przedmiotów, jakie organ bada w celu stwierdzenia prawdziwości pewnych twierdzeń o faktach. To informacje zawarte w przedmiotach materialnych – właściwości miejsc poddanych oględzinom, treść dokumentów. Wykorzystanie tych środków dowodowych wymaga znajomości wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy. Do tej grupy środków zaliczamy oględziny osób i dokumentów, gdy chodzi nie o treść ale o pewne właściwości zewnętrzne. Środki dowodowe osobowe to środki, których źródłem informacji są osoby – należą do nich zeznania świadków, opinie biegłych, przesłuchanie stron, pisemne oświadczenia zawarte w dokumentach.[25] Biorąc pod uwagę formę przekazania informacji organowi orzekającemu, środki dowodowe osobowe dzielimy na ustne i pisemne. W nauce występują różne poglądy dotyczące zaliczania dokumentów do grupy środków dowodowych rzeczowych lub osobowych. Wiąże się to z różnorodnością poglądów, dotyczących pojęcia dokumentów. Jeżeli przyjmiemy, że dokumentem jest „każdy przedmiot, który w ten czy inny sposób wskazuje na zaistnienie pewnych zdarzeń”[26], czyli jeżeli przyjmujemy szerokie pojęcie dokumentu, to można uznać dokument za środek dowodowy rzeczowy.[27] Natomiast przyjmując wąskie pojęcie dokumentu jako aktu pisemnego, wyróżniając dwie sytuacje : pierwszą – gdy dokument jest przedmiotem oględzin, drugą – gdy źródłem informacji jest treść oświadczenia zawarta w dokumencie, należy zaliczyć go do grupy środków dowodowych osobowych.[28] Istnieje jeszcze trzecia grupa – środków dowodowych mieszanych (osobowo – rzeczowych), są nimi dokumenty, opinie biegłych.
Kryterium dopuszczalności przeprowadzenia danego środka dowodowego. Tutaj wyróżniamy środki dowodowe podstawowe i posiłkowe. Pierwsze z nich, to środki których przeprowadzenie nie jest uzależnione od pewnych przesłanek – to dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych, oględziny. Środki, których dopuszczalność została uzależniona od spełnienia określonych przesłanek to środki posiłkowe. Są to środki dopuszczalne w drugiej kolejności i na warunkach określonych w kodeksie. Są one dopuszczalne tylko pod warunkiem zaistnienia pewnych przesłanek zdeterminowanych przez prawo.[29] Zaliczamy do nich przesłuchanie stron.

4.Kryterium regulacji prawnej środków dowodowych. Według tego kryterium wyróżniamy środki dowodowe uregulowane w przepisach k.p.a. oraz nie uregulowane w przepisach k.p.a. (nienazwane). Do pierwszej grupy zaliczamy dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych, oględziny, przesłuchanie stron. Środki dowodowe nienazwane są dopuszczalne w postępowaniu administracyjnym pod warunkiem, że ich stosowanie nie jest sprzeczne z prawem a przyczyni się do wykrycia prawdy materialnej.

W przypadku wszelkich wyjaśnień czy zeznań, za środek dowodowy należy uważać nie samą osobę lub samą treść uzyskanych informacji, lecz całokształt wypowiedzi – to znaczy łącznie wszystkie elementy treściowe i formalne.

Przepisy k.p.a. o dowodach i postępowaniu dowodowym są w porównaniu z przepisami k.p.c. zwięzłe i dlatego też zdaniem Z. Janowicza „w wielu kwestiach dotyczących dowodów i postępowania dowodowego (…), należy stosować odpowiednio przepisy k.p.c.. Czasem oczywista jest nawet potrzeba bezpośredniego stosowania podanych w tym kodeksie definicji.”[30]

[1] Por. Z. Gostyński, J. Grabowski, E. Kozłowska, S. Lizer, K. Marszał, J. Samochowiec – „Postępowanie przed organami państwa”, Warszawa 1982r., s. 296

[2] Por. B. Adamiak – „System środków dowodowych w ogólnym postępowaniu administracyjnym”, Acta Universitatis Wratislaviensis No 665, Przegląd Prawa i Administracji XVIII, Wrocław 1984r., s. 47

[3] M. Cieślak – „Postępowanie karne. Część ogólna”, Kraków 1971r., s. 384

[4] Por. P. Horoszowski – „O „poszlakach” w „dowodzie” i o „dowodzie z poszlak”, P i P 1962r., Nr 1, s. 22

[5] Por. W. Berutowicz – „Postępowanie cywilne w zarysie”, Warszawa 1974r., s. 143

[6] B. Adamiak, J. Borkowski – „Polskie postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne”, Warszawa 1999r., s. 131

[7] W. Dawidowicz – „Zarys procesu administracyjnego”, Warszawa 1989r., s. 109 i n.

[8] Por. M. Czubalski – „O pojęciu i klasyfikacji środków dowodowych”, P i P 1968r., Nr 1, s. 114

[9] Z. Resich – „Uproszczenie postępowania dowodowego w świetle prawa cywilnego procesowego polski i innych krajów socjalistycznych”, NP. 1987r., Nr 7-8, s. 3

[10] Por. Z. Gostyński, J. Grabowski, E. Kozłowska, S. Lizer, K. Marszał, J. Samochowiec – op. cit. s. 291

[11] Por. W. Chróścielewski, J.P. Tarno – „Postępowanie administracyjne”, Zielona Góra 1999r., s. 91

[12] Wyrok NSA z dnia 22.10.1981r., I S.A. 2067/81, ONSA 1981r. Nr 2, poz. 103

[13] Por. Z. Gostyński, J. Grabowski, E. Kozłowska, S. Lizer, K. Marszał, J. Samochowiec – op.cit. s. 296

[14] Por. Z. Gostyński, J. Grabowski, E. Kozłowska, S. Lizer, K. Marszał, J. Samochowiec – op. cit. s. 297

[15] Por. Z. Janowicz – „Kodeks postępowania administracyjnego – komentarz”, Warszawa – Poznań 1992r., s. 191

[16] Wyrok NSA z dnia 23.06.1986r., II SA 208/86, ONSA 1986r., z. 1, poz. 36

[17] Wyrok NSA z dnia 27.04.1992r., III SA 1838/91, ONSA 1992r., Nr 2, poz. 45

[18] Wyrok NSA z dnia 09.03.1989r., II SA 961/88, ONSA 1989r., Nr 1, poz. 33

[19] Wyrok NSA z dnia 16.11.1984r., II SA 1223/84, ONSA 1984r., Nr 2, poz. 109

[20] Por. M. Czubalski – op. cit. s. 117

[21] Por. M. Czubalski – op. cit. s. 123

[22] Por. B. Adamiak – op. cit. s. 48

[23] Wyrok NSA z dnia 13.12.1988r., II SA 370/88, ONSA 1988r., Nr 2, poz. 95

[24] Por. B. Adamiak – op. cit. s. 48

[25] Por. B. Adamiak – op. cit. s. 48

[26] W. Kałuski – „Postępowanie administracyjne”, Warszawa 1929r., s. 88

[27] Por. B. Adamiak – op. cit. s. 48

[28] Por. B. Adamiak – op. cit. s. 49

[29] Por. M. Szubiakowski, M. Wierzbowski, A. Wiktorowska – „Postępowanie administracyjne – ogólne, podatkowe i egzekucyjne”, Warszawa 1988r., s. 106

[30] Por. Z. Janowicz – op. cit. s. 192