praca zaliczeniowa
Wstęp
Przemiany i trwanie poszczególnych ustrojów politycznych zależą od wielu czynników, takich jak społeczne, ekonomiczne, polityczne i kulturowe.
Monarchia, jako ustrój polityczny, trwała przez wiele stuleci, jednak w wyniku rewolucji i przemian społecznych, wiele monarchii zostało zastąpionych przez inne formy rządów, takie jak republika czy demokracja.
Dyktatura, jako ustrój polityczny, może trwać przez długi okres czasu, jednak jest to ustrój, który jest często niestabilny i podatny na przemiany. Dyktatury często kończą się rewolucjami lub przemianami politycznymi, które doprowadzają do zmiany ustroju na demokrację.
Demokracja jest ustrojem, który może trwać przez długi okres czasu, jednak również jest on podatny na przemiany. W niektórych krajach demokracja może być ograniczona lub niepełna, co prowadzi do powstania autorytarnych rządów. Demokracje również mogą zmieniać się w zależności od sytuacji politycznej i ekonomicznej danego kraju.
Z drugiej strony, ustrój federalny, jakim jest Unia Europejska, mimo licznych prób ich zmiany, trwa w swoim kształcie od ponad 70 lat. Obecnie jednak, UE przeżywa poważne kryzysy, takie jak brexit, kryzys migracyjny czy kryzys związany z pandemią COVID-19, co wpływa na trwanie i przemiany tego ustroju.
Monarchia
Przyczyną upadku monarchii, niezależnie od jej postaci, jest albo spór w otoczeniu władcy, albo zbytnie rozszerzenie władzy monarchy i jego samowola[1]. Zamachy stanu najczęściej wywołane są takie czynniki, jak krzywda, strach lub pogarda, a kierują się bądź przeciwko osobie władcy, bądź przeciw jego panowaniu[2].
Zachowaniu władzy króla sprzyja ograniczenie jej zakresu[3]. Z kolei tyran, aby utrzymać się na stanowisku, ma do dyspozycji dwie drogi. Po pierwsze, winien swym rządom nadać charakter jak najbardziej królewski lub przynajmniej sprawiać wrażenie, że to czyni[4]. Na drugi sposób składają się: staranie o to, by poddani byli jak najbardziej małoduszni, szerzenie wzajemnej nieufności pośród nich oraz utrzymywanie ich niemocy do działania[5]. Do każdej z obu grup metod Arystoteles podaje cały szereg drobiazgowych wskazówek technicznych[6].
Arystokracja
Arystokracja w sensie właściwym załamuje się wtedy, gdy jakaś grupa ludzi, przeświadczona o swoich walorach etycznych, nie ma dostępu do godności i musi znosić supremację gorszych od siebie. Może wówczas dojść do wyłonienia tyranii.
Pseudoarystokracja, czyli ustrój o cechach demokratycznych i oligarchicznych, ulega rozstrojowi, kiedy obie te grupy cech nie są właściwie zmieszane. Przekształca się wówczas w oligarchię, jeżeli rządzący skupiają w swych rękach większość posiadłości i mają zbytnią swobodę życia. Zmienia się natomiast w demokrację, kiedy zubożony lud doprowadza rządzących do oddania majątków i władzy[7].
Oligarchia
Oligarchia ulega gwałtownej przemianie wskutek albo ucisku warstw niższych, albo rozłamu w łonie jej samej. To pierwsze ma miejsce wtedy, gdy lud wyłania ze siebie opozycję i ta doprowadza do obalenia władzy. Drugi przypadek zachodzi, jeżeli część możnych nie zostaje dopuszczona do rządów albo jeżeli rządzący, roztrwoniwszy swe majątki, zaprowadzają tyranię[8].
Niepostrzeżenie może się dokonać przemiana oligarchii w demokrację, kiedy zamożność ludności wzrasta, a cenzus majątkowy pozostaje bez zmian. Wtedy wszyscy uzyskują dostęp do godności[9].
Utrzymaniu oligarchii służą następujące zabiegi: opieka nad ubogimi, przydzielanie im stanowisk dających dochód, wyrównywanie doznanych przez nich krzywd, ustanowienie dwóch cenzusów: niższego dla mniej znacznych urzędów i wyższego dla ważniejszych, związanie z najwyższymi urzędami specjalnych świadczeń na rzecz państwa (liturgii) w celu zniechęcenia ubogich do ich sprawowania itp.[10]
Demokracja
Przyczynami rozstroju demokracji jest zawsze działalność demagogów, która sprawia, że demokracja przekształca się z łagodnej w skrajną, albo też przechodzi w oligarchię bądź tyranię.
Demokracja staje się skrajna, gdy demagodzy grając na ambicji tłumu nawołują go, by objął rządy ponad prawem, a tłum ochoczo idzie za tym głosem[11].
Demokracja przechodzi w oligarchię wtedy, gdy demagodzy z zamiarem przypochlebienia się ludowi i utrwalenia jego władzy prowokują wystąpienia przeciw możnym, czy to wytaczając im procesy, czy to podjudzając tłumy, czy wreszcie rujnując ich finansowo. Wywołują tym samym skutek wręcz przeciwny do zamierzonego, gdyż zamiast wzmocnienia demokracji doprowadzają do tego, że bogaci jednoczą się i obaliwszy demokrację ustanawiają oligarchię[12].
Demokracja przemienia się w tyranię wówczas, gdy demagog jest zarazem dowódcą wojskowym i urósłszy w siłę przejmuje władzę w państwie[13].
Demokrację utrwalają takie zabiegi jak: w stosunku do bogatych — chronienie ich przed nadmiernymi obciążeniami finansowymi i pochopnym wytaczaniem procesów sądowych, przydzielanie im pewnych godności urzędowych, udawanie, że ma się na oku ich korzyść itp.; w stosunku do biednych — rozdzielanie między nich nadwyżek skarbowych w wysokości pozwalającej założenie własnego interesu, przydzielanie urzędów na krótki czas, tak by wszyscy mogli je sprawować itp.[14]
Zakończenie
W każdym ustroju politycznym, przemiany i trwanie są związane z różnymi czynnikami, które mogą być zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne i mogą być wynikiem różnych czynników, takich jak społeczne, ekonomiczne, polityczne i kulturowe. Dlatego, te przemiany i trwanie nie są przewidywalne, ponieważ zależą od wielu zmiennych czynników, które mogą się zmieniać w czasie. Warto zauważyć, że przemiany i trwanie ustrojów politycznych nie są jednorodne na całym świecie. W jednych krajach dany ustrój może trwać przez wiele lat, a w innych krajach jego trwanie może być krótkotrwałe.
[1] Zob. Pol. V 8, 1 23 [1310a 1313a].
[2] Zob. Pol. V 8, 8 15 [1311a 1312a].
[3] Zob. Pol. V 9, 1 [1313a].
[4] Zob. Pol. V 9, 10 [1314a].
[5] Zob. Pol. V 9, 8 9 [1314a].
[6] Zob. Pol. V 9. W. Kornatowski, Rozwój…, ss. 356n., podaje, że prawdopodobnie na tych ustępach z Arystotelesa wzorował się N. Machiavelli pisząc Księcia.
[7] Zob. Pol. V 6 [1306b 1307b].
[8] Zob. Pol. V 5, 1 10 [1305a 1306b].
[9] Zob. Pol. V 5, 11 [1306b].
[10] Zob. Pol. V 7, 12 13 [1309a].
[11] Zob. Pol. IV 4, 3 6 [1292a]; V 4, 6 [1305a].
[12] Zob. Pol. V 4, 1 3 [1304b 1305a].
[13] Zob. Pol. V 4, 4 [1305a].
[14] Zob. Pol. V 7, 11 [1309a].