Zasady prowadzenia kontroli, uprawnienia kontrolerów i kontrolowanego przedsiębiorstwa ciepłowniczego określa Prawo działalności gospodarczej. Postępowanie kontrolne jest w praktyce prowadzone przez upoważnionych pracowników Urzędu Regulacji Energetyki lub właściwy oddział terenowy URE. Może też być powierzane innym organom administracji wyspecjalizowanym w kontroli danego rodzaju działalności [232], z reguły różnego rodzaju inspekcjom, w drodze porozumienia administracyjnego – swoistej umowy prawa publicznego.[233] Należy podkreślić, iż art.21 ust.6 Prawa działalności gospodarczej jednoznacznie stwierdza o możliwości zlecenia kontroli innemu organowi administracji. Niemożliwe jest więc zlecenie dokonania takich czynności jednostkom organizacyjnym nie będącym organami państwowymi, chociażby posiadały stosowne w tym zakresie kwalifikacje.
Zakres kontroli
Zakres kontroli jaką może przeprowadzać URE jako organ koncesyjny, w myśl art. 21 ustawy – Prawo działalności gospodarczej, jest dość szeroki i może obejmować kontrolę działalności koncesjonariusza w obszarze:
1) zgodności prowadzonej działalności gospodarczej z udzieloną koncesją;
2) przestrzegania warunków wykonywania działalności gospodarczej, podlegającej koncesjonowaniu;
3) obronności lub bezpieczeństwa państwa; ochrony bezpieczeństwa lub dóbr osobistych obywateli lub innego ważnego interesu publicznego[234].
Na podkreślenie zasługuje możliwość przeprowadzenia kontroli w zakresie ochrony ważnego interesu publicznego, w ramach którego mieści się także interes gospodarki narodowej oraz ochrony bezpieczeństwa lub dóbr osobistych obywateli.
Czynności kontrolne
Czynności kontrolne upoważnionych przedstawicieli Prezesa URE są typowymi czynnościami kontrolnymi. Wszczyna się je na podstawie upoważnienia wydanego przez Prezesa URE.
Osoby upoważnione do dokonywania kontroli są – w myśl ustawy Prawo działalności gospodarczej – uprawnione m.in. do wstępu na teren nieruchomości, obiektu, lokalu lub ich części, gdzie jest prowadzona działalność gospodarcza, w takich dniach i godzinach, w jakich jest prowadzona lub powinna być prowadzona ta działalność. Dokonujący czynności kontrolnych mogą żądać od przedsiębiorcy pisemnych lub ustnych wyjaśnień, okazania dokumentów lub innych nośników informacji oraz udostępnienia danych mających związek z przedmiotem kontroli. Generalizując, można stwierdzić, że organ kontrolujący może żądać, a kontrolowany powinien udostępnić wszelkie dane, które są niezbędne dla zrealizowania celu kontroli i wszechstronnego zbadania działalności koncesjonariusza.[235]
Sposób prowadzenia kontroli i jej konsekwencje
Kontrola powinna być sprawowana w taki sposób, aby nie utrudniała prowadzenia działalności gospodarczej. Odnieść do niej można także postulat fachowości, wiarygodności i rzetelności.
Każda kontrola powinna zakończyć się sporządzeniem protokółu kontroli, z którego treścią powinien być zapoznany przedsiębiorca, którego ona dotyczy. Ma to na celu umożliwienie mu złożenie stosownych wyjaśnień (także na piśmie), co do uwag organu kontrolnego (koncesyjnego) oraz zarzutów dotyczących naruszenia warunków realizowania koncesji. Kontrola powinna być prowadzona w obecności kontrolowanego lub osoby zastępującej go. W przypadku gdy np. kontrolowany utrudniałby przeprowadzenie kontroli przez odmowę uczestniczenia w niej, kontrola taka powinna być przeprowadzona w obecności przywołanego świadka. Ma to na celu ochronę interesów koncesjonariusza oraz zapewnienie obiektywności kontroli. [236]
Jeżeli w wyniku kontroli Prezes URE stwierdzi, że koncesjonowana działalność gospodarcza prowadzona jest w niezgodzie z koncesją, nieprzestrzeganie są warunki koncesji albo podmiot gospodarczy prowadzi działalność zagrażającą interesom gospodarki narodowej, obronności lub bezpieczeństwu państwa (także bezpieczeństwu obywateli), może wezwać do usunięcia uchybień. W tym celu określa termin, w którym powinno to nastąpić. Wezwanie takie ma znaczenie prawne. Jeżeli podmiot nie usunie uchybień w wyznaczonym terminie, organ koncesyjny może cofnąć koncesję lub ograniczyć zakres lub przedmiot działalności gospodarczej określonej w koncesji[237].
Sformułowanie „może” sugeruje, że decyzja w tym zakresie zależy od uznania organu administracji. Wydaje się jednak, że w przypadku, gdy uchybienia w prowadzonej działalności koncesjonowanej prowadzą do naruszenia prawa albo są jego naruszeniem, organ koncesyjny powinien obligatoryjnie cofnąć koncesję, w przeciwnym wypadku oznaczałoby to tolerowanie stanów niezgodnych z prawem, a w dalszej kolejności – „biurokratyczną” legalizację stanu bezprawności.
232 art. 21 ust. 6 Prawa działalności gospodarczej
233 M. Waligórski Nowe prawo działalności gospodarczej, Poznań, 2001 r. str. 246
234 M. Waligórski Nowe prawo działalności gospodarczej. Poznań 2001 r. str. 245
235 M. Zdyb, Prawo działalności gospodarczej , Zakamycze 2000, str. 361
236 M. Waligórski, Nowe prawo działalności gospodarczej, Poznań 2001 str. 247
237 M. Zdyb Prawo działalności gospodarczej , Zakamycze 2000, str. 367