Kryteria członkostwa w Unii Europejskiej sformułowane zostały podczas szczytu kopenhaskiego w 1993 roku. Obejmują one między innymi kwestie polityczne (stabilność funkcjonowania instytucji państwowych, obowiązywania zasad państwa prawa, ochrona praw człowieka oraz poszanowanie praw mniejszości narodowych), ekonomiczne (funkcjonowania gospodarki rynkowej)oraz prawne (możliwość wywiązywania się z zobowiązań wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej, w tym więc przede wszystkim dostosowanie krajowego systemu prawnego do – dorobku prawnego Wspólnot).
Podstawą prawną dla procesu dostosowania polskiego systemu prawnego do prawa Wspólnot jest Art. 68 Układu Europejskiego (umowy stowarzyszeniowej między RP a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi). Zgodnie z jego postanowieniami istotnym warunkiem wstępnym integracji gospodarczej Polski z Unią jest zharmonizowanie istniejącego i przyszłego ustawodawstwa polskiego z europejskim. Polska podejmie wszelkie starania w celu zapewnienia zgodności jej przyszłego ustawodawstwa z ustawodawstwem Wspólnot. Art. 69 Układu zawiera przykładowe wyliczenie dziedzin prawa, w których prace dostosowawcze powinny mieć miejsce. W istocie powinny one objąć całość czyli dorobku prawnego Wspólnot. Składają się nań przede wszystkim prawo pierwotne oraz wtórne Wspólnot, porozumienia przyjmowane w ramach II i III filaru Unii Europejskiej, zasady prawa wspólnotowego oraz dorobek orzeczniczy Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości.
Należy podkreślić, iż proces dostosowawczy ma charakter bardzo złożony, obejmuje bowiem nie tylko samo przyjmowanie nowych, zgodnych z prawem europejskim aktów prawnych, lecz również bardzo istotny etap wdrożenia ich postanowień w życie. To zaś pociąga zazwyczaj za sobą konieczność zmian w administracji państwowej.
Zgodnie z przyjętymi w 1997 roku zasadami, Komisja Europejska corocznie publikuje raport o postępach w wypełnianiu przez poszczególne państwa kandydujące kryteriów członkostwa. Bez wątpienia dokumenty Komisji posiadają istotną wagę polityczną, są ponadto kompleksowym źródłem wiedzy (dla obu stron – Komisji, jak i samych państw kandydujących) o przemianach zachodzących w krajach naszego regionu. Pod koniec ubiegłego roku Komisja przedstawiła drugi już raport ( pierwszy opublikowany został 4 listopada 1998 roku) dotyczący postępów na drodze do członkostwa.
Jak wspomniałem na wstępie do niniejszych rozważań, Komisja Europejska dość krytycznie odnosi się do postępów, jakie w ostatnim roku Polska poczyniła w zakresie dostosowania systemu prawnego do wymogów prawa europejskiego. Raport w sposób usystematyzowany analizuje zarówno kwestie uchwalania aktów prawnych, jak i wprowadzania ich postanowień w życie.
W zakresie zamówień publicznych, zadaniem Komisji, podstawowe zasady prawa wspólnotowego zostały już włączone do polskiego systemu prawnego. Niezbędne są jednak dalsze prace legislacyjne, przede wszystkim jeśli chodzi o nadal obowiązujące preferencje krajowe oraz uregulowania kwestii w tak zwanym sektorze użyteczności publicznej.
W dużym stopniu polskie prawo jest już natomiast dostosowane do prawa wspólnotowego w obszarze własności przemysłowej. Jednakże, jak zauważa Komisja Europejska, potrzebne są zmiany w zakresie patentów na produkty farmaceutyczne. Komisja pozytywnie ocenia stopień dostosowania Polskiego prawa spółek do uregulowań wspólnotowych. Dla pełnej zgodności niezbędne są działania w wybranych kwestiach objętych zakresem 1,2,3 i 6 dyrektywy dotyczącej wspólnotowego prawa spółek. Istotny postęp Komisja odnotowuje jeżeli chodzi o ochronę danych osobowych. Dziedziną, w której niezbędne są liczne zmiany, jest natomiast prawo autorskie.
W zakresie dotyczącym unii gospodarczej i walutowej, w ostatnim roku Polska, zdaniem Komisji Europejskiej, poczyniła postępy. Istotnym krokiem naprzód było uchwalanie pod koniec ubiegłego roku ustawy o finansach publicznych. Wskazane są jednakże dalsze zmiany legislacyjne, które swym zakresem objąć powinny między innymi ustawę o NBP.
Eksperci również wskazują na stopniowe dostosowywanie polskich przepisów dotyczących podatku VAT oraz akcyzy. Obszary, w których oczekiwane są dalsze prace dostosowawcze, to kwestia stawek podatku (szczególnie jeśli chodzi dyskryminację towarów importowanych objętych wyższą stawką podatku niż podobne towary krajowe) oraz objęcia jego zakresem towarów rolnych. Podobnie Komisja podkreśla potrzebę zmian w zakresie stawek podatku akcyzowego.
Obszarem, w którym osiągnięto wysoki stopień dostosowania polskiego prawa Wspólnot, jest statystyka.
Dalsze prace są potrzebne w zakresie transportu. Komisja Europejska odnotowuje wprawdzie postęp, jeśli chodzi o dostosowanie prawa w obszarze transportu drogowego, jednakże pracami legislacyjnymi powinny zostać objęte również kwestie związane z transportem morskim, śródlądowym, kolejowym i lotniczym.
Jednym z najistotniejszych problemów wynikających z członkostwa Polski w Unii Europejskiej są bez wątpienia kwestie związane z rolnictwem. Poza przygotowaniem tego sektora do wejścia w zakres unijnej Wspólnej Polityki Rolnej niezbędne jest również przyjęcie i skuteczna implementacja przepisów weterynaryjnych i fitosanitarnych. Jak wskazują autorzy, Polska podjęła już odpowiednie kroki legislacyjne w tych dziedzinach, niezbędne są dalsze prace, w szczególności przy wdrażaniu nowych przepisów w życie.
Bardzo krytycznie Komisja Europejska ocenia postępy w dostosowaniu polskiego prawa w zakresie rybołówstwa. Jej zdaniem nie można odnotować praktycznie żadnego postępu, zarówno jeśli chodzi o prace legislacyjne, jak i fazę implementacyjną (stworzenie struktury administracyjnej i organizację rynku).
Podobnej krytyce poddane zostały prace legislacyjne w obszarze ochrony środowiska. Mimo że nastąpił skromny postęp w przedmiotowych pracach oraz rozpoczęto realizację Narodowego Programu Przygotowania do Członkostwa (NPPC), Komisja Europejska stoi na stanowisku, iż w Polsce brak jest ogólnej strategii dostosowywania prawa w omawianym zakresie. Jak zauważają autorzy raportu, prace legislacyjne nad szczegółowymi aktami prawnymi są wstrzymane przez trwające prace nad ogólną w swym charakterze ustawą o ochronie środowiska. W konkluzji podkreślają, iż niezbędne jest przyspieszenie prac dostosowawczych.
Pewien postęp odnotowany został, jeśli chodzi o dostosowanie polskiego prawa pracy do wymogów prawa europejskiego. Konieczne są jednak dalsze reformy, między innymi w zakresie bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy, jak również wzmocnienie dialogu społecznego.
Dziedziną, w której zdaniem Komisji Europejskiej brak jest znaczących dostosowań, jest ochrona konsumenta. Autorzy raportu podkreślają fakt przedłużających się prac nad fundamentalną w znaczeniu ustawą o bezpieczeństwie produktu, oraz konieczność zmiany w polskim prawie w zakresie nieuczciwej reklamy. Konieczne jest więc przyspieszenie trwających prac legislacyjnych w przedmiotowym zakresie.
Krytycznej ocenie Komisja Europejska poddała ponadto nad implementacją do polskiego prawa wspólnotowych uregulowań w zakresie standaryzacji i certyfikacji. Kwestią szczególnej wagi jest włączenie do polskiego prawa tzw. dyrektyw nowego podejścia oraz związanego z nimi oznakowania towarów znakiem CE. Ponadto Komisja Europejska oczekuje szybkich postępów w pracach nad ustawą o monitorowaniu i udzielaniu pomocy państwa dla przedsiębiorców.
Należy podkreślić, iż ze względu na rozległy zakres raportu, niniejsze rozważania ograniczone są siłą rzeczy do najważniejszych kwestii. Poruszona problematyka, poza swoim aspektem prawnym, ma również istotną doniosłość natury praktycznej. Jak zostało już wspomniane na wstępie, proces dostosowania prawa nie ogranicza się jedynie do samych zmian legislacyjnych, niekiedy pociąga za sobą bardzo liczne zmiany instytucjonalne (i co za tym idzie wymaga dużych nakładów finansowych).
W istocie bowiem, prawidłowe przygotowanie systemu prawnego do warunków członkostwa umożliwiać będzie efektywne realizowanie wspólnotowych polityk.