Zeznania świadków stanowią jeden z rodzajów dowodów w postępowaniu administracyjnym oraz sądowym. Zeznania świadków polegają na przedstawieniu przez świadka informacji na temat okoliczności, które miały miejsce lub których jest świadkiem. Celem zeznań świadków jest udzielenie odpowiedzi na pytania zadawane przez strony postępowania oraz sąd.
Świadek jest osobą, która ma wiedzę na temat faktów, które są istotne dla sprawy. Świadek musi być zdolny do przedstawienia informacji na temat faktów, które opisuje.
Zeznania świadków są przesłuchiwane przez sąd lub organ administracji publicznej, a przesłuchanie może być przeprowadzone na rozprawie, posiedzeniu lub przesłuchaniu. Sąd lub organ administracji publicznej może zadawać świadkowi pytania, a także przeprowadzać przesłuchanie w celu wyjaśnienia okoliczności sprawy.
Zeznania świadków są ważnym źródłem informacji w postępowaniu administracyjnym oraz sądowym, jednak same zeznania nie są jedynym dowodem, który może być uwzględniony w rozstrzygnięciu sprawy. Sąd lub organ administracji publicznej muszą wziąć pod uwagę również inne dowody, takie jak dokumenty, opinie biegłych, nagrania audio lub wideo, aby ustalić prawdę w sprawie. Zeznania świadków mogą być kwestionowane przez inne strony postępowania, a sąd lub organ administracji publicznej musi rozważyć wiarygodność i rzetelność zeznań świadków przed ich uwzględnieniem w swoim rozstrzygnięciu.
Dowód z zeznań świadków należy w postępowaniu administracyjnym obok dowodu z dokumentów do najczęściej stosowanych środków dowodowych. Kodeks postępowania administracyjnego poświęca temu środkowi dowodowemu stosunkowo dużo uwagi. „Świadkiem nazywamy osobę fizyczną, która w postępowaniu dotyczącym praw lub obowiązków innego podmiotu składa zeznania o faktach spostrzeżonych lub o których otrzymała wiadomość od innych osób.”[1]
Świadkiem mogą być tylko te osoby fizyczne, które posiadają wiadomości o pewnych faktach mających znaczenie dla ustalenia stanu faktycznego w określonej sprawie administracyjnej. Znowelizowany k.p.a. nie zmienił regulacji prawnej tego środka dowodowego, utrzymał tradycyjne instytucje dotyczące świadków: – instytucja ograniczenia zdolności do wystąpienia w charakterze świadka, odmowy zeznań, odmowy odpowiedzi na pytania.
Świadek ma zeznawać obiektywną prawdę w oparciu o własne spostrzeżenia, co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. K.p.a. ustanawia ograniczenia tego dowodu ze względu na osobę – polegają one na: – wyłączeniu z mocy ustawy, – prawie odmowy zeznań, – prawie odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania.
Ograniczenia dotyczące zdolności bycia świadkiem polegające na wyłączeniu z mocy ustawy zawiera art. 82, który stanowi „Świadkami nie mogą być:
- Osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń;
- Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy państwowej i służbowej na okoliczności objęte tajemnicą, jeżeli nie zostały w trybie określonym obowiązującymi przepisami zwolnione od obowiązku zachowania tej tajemnicy;
- Duchowni co do faktów objętych tajemnicą spowiedzi.”
Ograniczenia wprowadzone przez powyższy przepis wypływają z dwóch rodzajów przyczyn: – z przyczyn faktycznych, – z przyczyn prawnych. Prawodawca przywiązuje jednakowy skutek prawny do tych dwóch rodzajów przyczyn.
Do grupy ograniczeń wynikających z przyczyn faktycznych zaliczamy ograniczenie zawarte w pkt. 1 art. 82. O tym, czy świadkiem może być osoba fizyczna pełnoletnia lub małoletnia decyduje jej faktyczna i aktualna zdolność do spostrzegania bądź komunikowania swych spostrzeżeń w danym czasie.[2] Małoletni może być świadkiem niezależnie od wieku. Organ, który prowadzi postępowanie wyjaśniające sam ocenia, czy taka osoba ma zdolność spostrzegania i komunikowania swoich spostrzeżeń innym osobom i w jakim zakresie. Jeżeli organ orzekający skorzystał z instytucji pomocy prawnej zdolność bycia świadkiem ocenia organ przyjmujący zeznanie świadka. „Osoba, która ma nie zakłóconą zdolność spostrzegania, a z racji pewnych ułomności może komunikować swoje spostrzeżenia w sposób zrozumiały dla niektórych osób, np. za pomocą alfabetu głuchoniemych, może być powołana w charakterze świadka, jeżeli zapewni się jednocześnie udział biegłego w postępowaniu.”[3] Świadkiem w sprawie mogą być osoby małoletnie i ubezwłasnowolnione, jeżeli organ orzekający stwierdzi, że spełniają wymagania zawarte w pkt. 1 art. 82. Przepis tego artykułu uzależnia możliwość bycia świadkiem od zdolności do spostrzegania lub komunikowania swoich spostrzeżeń, nie wymieniając wśród tych ograniczeń zdolności do czynności prawnej.
Z przyczyn prawnych świadkami nie mogą być: – osoby, na których ciąży obowiązek zachowania tajemnicy państwowej i służbowej, jeżeli nie zostały zwolnione od zachowania tej tajemnicy w trybie określonym obowiązującymi przepisami, oraz – duchowni, co do faktów objętych tajemnicą. Osoby, które wymienia przepis art. 82 pkt. 2 i 3 nie mogą być świadkami w wyznaczonych przez prawo terminach. Zakaz powoływania się na świadka ustanowiony w art. 82 pkt. 2 i 3 różni się od zakazu ustanowionego w pkt. 1. W pkt. 1 art. 82 wyklucza w ogóle powołanie takiej osoby na świadka w sprawie co do wszystkich okoliczności. Zakaz ustanowiony w art. 82 pkt 2 i 3 dotyczy pewnych okoliczności sprawy, w związku z tym taka osoba może zostać przesłuchana jako świadek co do okoliczności, które nie wiążą się z tajemnicą państwową i służbową oraz z tajemnicą spowiedzi.[4] Osoby, na których ciąży obowiązek zachowania tajemnicy państwowej i służbowej mogą zostać zwolnione z tego obowiązku przez upoważnione organy. Przepis art. 82 pkt 3 nie przewiduje możliwości zwolnienia od obowiązku dochowania tajemnicy spowiedzi. Z tego powodu nie mogą być świadkami na okoliczność objętą tajemnicą spowiedzi duchowni wszystkich uznanych związków wyznaniowych, w których z nakazu religijnego jest wprowadzona instytucja spowiedzi.
Kodeks nie zawiera przepisów dotyczących zdolności strony do bycia świadkiem. Z przepisu art. 82 nie wynika wprost, że strona nie może być świadkiem. Zdaniem E. Iserzona regulacja prawna tego zagadnienia jest zbędna, ponieważ „sama treść pojęcia świadka w sensie procesowym wyłącza stronę jako świadka.”[5] Po nowelizacji k.p.a. wprowadzono odrębny środek dowodowy – przesłuchanie stron (art. 86) oraz instytucję oświadczeń stron (art. 75§2), w związku z tym problem ten już nie istnieje. Z art. 86 wynika, że strona może zostać powołana na świadka dopiero wtedy, gdy zachodzą okoliczności wskazane w powyższym przepisie.
Osoba fizyczna, do której nie mają zastosowania ograniczenia zawarte w art. 82, ma prawny obowiązek występowania w charakterze świadka. Przepis art. 83§1 stanowi, że „nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka…” Istnieje możliwość ograniczenia wykonania tego obowiązku poprzez skorzystanie z instytucji prawa odmowy zeznań i prawa odmowy odpowiedzi na pytania. Przepis art. 83§1 stanowi „Nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem małżonka strony, wstępnych, zstępnych i rodzeństwa strony oraz jej powinowatych pierwszego stopnia, jak również osób pozostających ze stroną w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli. Prawo odmowy zeznań trwa także po ustaniu małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.” Jeżeli dana osoba skorzysta z instytucji odmowy zeznań, nie wystąpi jako świadek w sprawie.[6]
Wstępni to rodzice, dziadkowie, zstępni – dzieci i wnuki strony, powinowaci pierwszego stopnia – zięć, synowa strony. W wyniku przysposobienia powstaje pomiędzy przysposobionym a przysposabiającym taki sam stosunek jak pomiędzy rodzicami a dziećmi (art. 121 k.k.o.), dlatego osoba przysposobiona lub przysposabiająca ma prawo odmowy zeznań. Także pomiędzy opiekunem prawnie ustanowionym nad osobą małoletnią lub całkowicie ubezwłasnowolnioną oraz pomiędzy kuratorem a osobą znajdującą się pod kuratelą powstaje szczególny stosunek bliskości i osoby te mogą skorzystać z prawa odmowy zeznań. Prawo to trwa także po ustaniu małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli. Prawo odmowy zeznań przysługuje tylko członkom rodziny wymienionym w przepisie, nie rozciąga się na dalszą rodzinę. Prawo odmowy zeznań stanowi wyjątek od zasady, nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka oprócz osób, które wymienia przepis art. 82. W tych przypadkach prawo odmowy zeznań jest niejako „naturalne” – chodzi tu o uniknięcie kolizji, między uczuciem jakie wiąże osobę, która miałaby być świadkiem ze stroną postępowania, a obowiązkiem zeznawania prawdy w postępowaniu dowodowym.
[1] B. Adamiak, J. Borkowski – „Kodeks postępowania administracyjnego – komentarz”, Warszawa 1999r., s. 380
[2] B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 380
[3] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit. s. 170
[4] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit. s. 170
[5] E. Iserzon, J. Starościak – „Kodeks postępowania administracyjnego – komentarz, teksty, wzory i formularze”, Warszawa 1970r., s. 171
[6] B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 382