W administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym mają zastosowanie, zarówno zasady ogólne postępowania administracyjnego uregulowane w Kodeksie postępowania administracyjnego (zgodnie z art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jeżeli przepisy tej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego), jak i zasady postępowania egzekucyjnego, uregulowane w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Na wszystkich organach administracji publicznej (w tym i organach egzekucyjnych) spoczywa obowiązek przestrzegania obowiązujących zasad ogólnych postępowania. Jest tak, dlatego ponieważ, owe zasady to nic innego jak przepisy prawne rangi ustawowej, stosowane samodzielnie albo współstosowane z innymi przepisami regulującymi dane postępowanie.
Zasady ogólne postępowania egzekucyjnego stanowią integralną część dalszych przepisów regulujących procedurę egzekucyjną i ich nieprzestrzeganie lub nieprawidłowe stosowanie może stanowić o rażącym naruszeniu przepisów, uzasadniającym, np. uchylenie postanowienia.
Adresatami zasad ogólnych postępowania egzekucyjnego są, przede wszystkim organ egzekucyjny oraz wierzyciel. Obowiązki i uprawnienia wynikające z tych zasad dotyczą bezpośrednio obu tych organów.
Można wyróżnić trzy grupy zasad występujących w postępowaniu egzekucyjnym. Pierwsza grupa zasad obejmuje zasady charakterystyczne dla całego systemu prawa obowiązującego w państwie, jak np. zasada praworządności, zasada demokratycznego państwa prawnego, zasada równości wobec prawa, zasada zaufania, zasada udzielenia informacji, zasada prawdy obiektywnej, itd. Zasady te obowiązują we wszystkich postępowaniach, zarówno sądowych, jak i administracyjnych. Należy je zatem stosować również w postępowaniu egzekucyjnym.[1]
Druga kategoria zasad, to zasady przyjęte z ogólnego postępowania administracyjnego.
Trzeci katalog zasad to zasady charakterystyczne dla postępowania egzekucyjnego, uregulowane w ustawie egzekucyjnej. Są to:
Zasada celowości. Nakazuje ona stosować środki prowadzące bezpośrednio do wykonania obowiązku. Organy egzekucyjne realizując tą zasadę powinny dobierać w konkretnej sytuacji także środki egzekucji, które stwarzają sprzyjające warunki do efektywnego osiągnięcia celu, ale w sposób najmniej dolegliwy dla zobowiązanego.[2]
Zasada celowości stanowi jedna z najważniejszych zasad postępowania egzekucyjnego, bowiem wiele innych zasad skodyfikowanych w ustawie egzekucyjnej wynika z tej zasady bądź też znajduje w niej uzasadnienie.
Zasada prawnego obowiązku prowadzenia egzekucji administracyjnej. Prowadzenie egzekucji administracyjnej nie należy do kompetencji uznaniowych organów i wierzycieli obowiązków poddanych tej egzekucji. Są oni zobowiązani do wszczęcia egzekucji i doprowadzenia tą drogą do wykonania tych obowiązków. Zasada ta oznacza też przyznanie środkom egzekucyjnym pierwszeństwa przed środkami represyjnymi, jeżeli takowe są przewidziane za niewykonanie danych obowiązków. Przy tym ewentualne zastosowanie środka represyjnego nie może być traktowane jako alternatywa wykonania obowiązku, a więc nie stanowi przeszkody do prowadzenia egzekucji.[3]
W wyroku z dnia 14 marca 2001 r. (sygn. Akt l SA/Lu 452/00), NSA stwierdził, że: „wszczęcie administracyjnego postępowania egzekucyjnego wobec dłużników Skarbu Państwa jest ustawowym obowiązkiem urzędu skarbowego, a zatem wierzyciel nie może kierować się własnym uznaniem, czy wszcząć egzekucję”.
Zasada stosowania środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie. Sformułowana jest w art. 7.1 ustawy. Polega ona na tym, że organ egzekucyjny może stosować wyłącznie środki egzekucyjne przewidziane w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub sformułowane w ustawach szczególnych np. nakaz uboju chorego zwierzęcia. Środki te muszą być stosowane tylko do celów wskazanych w ustawie.[4]
Zasada poszanowania minimum egzystencji. Istota tej zasady wyraża się tym, że dopuszczalne jest „prowadzenie egzekucji na majątku tylko o tyle, o ile przez to nie będzie zagrożone minimum utrzymania osoby zobowiązanej oraz tych osób, które ona utrzymuje w wykonaniu ustawowego obowiązku”.[5]
W ustawie wymienia się szczegółowo przedmioty niepodlegające egzekucji, a więc przedmioty urządzenia domowego, pościel, bieliznę zobowiązanego i rodziny, wkłady oszczędnościowe osoby fizycznej łącznie do wysokości równej trzykrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, papiery osobiste, obrączki, ślubne z metali szlachetnych, przedmioty niezbędne do nauki, do wykonywania praktyk religijnych.
Segment pokojowy i lodówka natomiast są przedmiotami, które podlegają egzekucji administracyjnej (wyrok NSA, SA/Łd 2983/95, 18.12.1996 r.). Nie są to bowiem podstawowe przedmioty urządzenia domowego niezbędne dłużnikowi i jego rodzinie. Innym przykładem jest ( wyrok NSA, ISA/Gd 1180/96, z dnia 7 marca 1997 r.) gdzie organ egzekucyjny, biorąc pod uwagę fakt, iż skarżący przez cały czas, w którym wykorzystywał przedmiotowy samochód jako taksówkę osobową nie zmniejszał zadłużenia nawet mimo rozłożenia na raty, fakt dysponowania prawem własności do tego samochodu, fakt potencjalnych możliwości zarobkowania skarżącego w zawodzie kierowcy -trafnie przyjął, iż pozbawienie skarżącego przedmiotowego samochodu nie pozbawi go możliwości zarobkowania oraz nie pogorszy jego sytuacji materialnej, skoro -jak uprzednio wykazywał to sam skarżący – eksploatacja tegoż samochodu przyniosła mu w efekcie same straty z tej działalności.
Zasada niezbędności postępowania egzekucyjnego. Zasada ta wiąże się z wcześniej omawianą zasadą celowości. Istotą zasady niezbędności jest to, że egzekucja administracyjna może być prowadzona tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla zrealizowania celu egzekucji, jakim jest wykonanie obowiązku. Jeśli zatem cel ten został już osiągnięty, gdyż egzekwowany obowiązek o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym został wykonany, a także jeśli cel egzekucji nie może zostać zrealizowany ze względu na to, że obowiązek stał się bezprzedmiotowy, to w myśl art.7.3. ustawy, stosowanie środków egzekucyjnych jest niedopuszczalne.
Przejawem zasady niezbędności jest przewidziany w art. 45.1 ustawy egzekucyjnej obowiązek odstąpienia przez organ egzekucyjny i egzekutora od czynności egzekucyjnych, jeśli zobowiązany okazał dowody stwierdzające wykonanie, umorzenie, wygaśnięcie lub nieistnienie obowiązku, odroczenie terminu wykonania obowiązku, rozłożenie na raty należności pieniężnych, a także wtedy, gdy zachodzi błąd co do osoby zobowiązanego.[6]
Zasada zagrożenia. Organ egzekucyjny nie może prowadzić egzekucji, jeżeli w niektórych wypadkach zobowiązanemu (pomimo takiego wymogu) nie doręczono upomnienia, wskazanego w artykule 15 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Chodzi tu zatem o naruszenie zasady zagrożenia, która obliguje do uprzedzenia postępowania egzekucyjnego wezwaniem zobowiązanego do dobrowolnego wykonania obowiązku.
Zaznaczyć też należy, że w niektórych przypadkach, dopuszczalnym jest stwierdzenie w tytule wykonawczym, że doręczenie upomnienia nie było konieczne, ale wówczas należy wskazać przepis prawa, który zwalnia od doręczenia takiego upomnienia. Zasady zagrożenia nie stosuje się przy egzekucji z tytułów państwa obcego (art. 660. l p. e. a.).
Zasada niekonkurencyjności form przymusu państwowego. Stosowanie środków egzekucyjnych w postępowaniu egzekucyjnym nie jest przeszkodą w wymierzeniu kary w postępowaniu karnym, postępowaniu dyscyplinarnym za niewykonanie obowiązku, jeżeli ma to znamiona czynu karalnego. [7]
Zasada zachowania pewnych względów wobec zobowiązanego. Jej istota wyraża się w tym, że w postępowaniu egzekucyjnym należy unikać sprawiania zobowiązanemu niepotrzebnych dolegliwości i wyrządzania szkód. Zgodnie z art. 52.1 p. e. a., tylko wyjątkowo można dokonywać czynności egzekucyjnych w dni wolne od pracy lub w porze nocnej. Postępowanie egzekucyjne powinno być tak prowadzone, aby zobowiązany nie poniósł szkody niewłaściwego lub bezzasadnego prowadzenia egzekucji. [8]
[1] T. Jędrzejowski, M. Masternak, P. Rączka, Administracyjne…, s. 41.
[2] K. Chorąży, Postępowanie administracyjne i postępowanie egzekucyjne, Kraków 2002, s. 227.
[3] E. Smoktunowicz, Egzekucja administracyjna i sądowoadministracyjna, Warszawa 1995, s. 20.
[4] W. Chrścielewski, J. P. Tarno, Postępowanie administracyjne, Zielona Góra 1999, s. 252.
[5] M. Jaroszyński, M. Zimmermann, Polskie prawo administracyjne, Warszawa 1956, s. 404.
[6] T. Jędrzejewski, M. Masternak, P. Rączka, Administracyjne…, s. 49.
[7] B. Adamiak, J. Borkowski, Polskie…, s. 407.
[8] Ibidem, s. 439.