Idea społeczeństwa ukazywana na gruncie tego, co najnowsze w myśli politycznej liberalizmu, jawi się w granicach spektrum od konfliktu do wspólnoty albo też od konkurencji po współpracę. Uzasadnienie i legitymizacja wszelkich związków jednostek ludzkich – wspólnot, społeczności, społeczeństw – opierają się na konstrukcji myślowej umowy społecznej, obecnie częściej zwanej kontraktualizmem. We współczesnym liberalizmie przeważa zwątpienie w hipotetyczny charakter umowy społecznej. Szeroką aprobatę zyskała koncepcja proceduralnego jej charakteru, rozwinięta przez Johna Rawlsa, oparta na założeniu sytuacji pierwotnej, w której refleksyjne ekwilibrium może na potrzeby każdej konkretnej sytuacji harmonizować wolność z równością, jako kluczowe wartości liberalizmu politycznego .
Równość i sprawiedliwość, podobnie jak w innych ideologiach, są w liberalizmie najściślej powiązane. Odpowiednie rozumienie równości uchodzi za sedno sprawiedliwości. Ewolucja liberalizmu przejawia się m.in. w przechodzeniu od koncepcji równości i sprawiedliwości formalnej do częściowego uwzględniania postulatów ich koncepcji materialnej, zawsze jednak przy poszanowaniu zasady rządów prawa (rule of law). Liberalizm klasyczny polegał na formalnej zasadzie równości wymiennej (komutatywnej), realizowanej przy pomocy legalnej umowy wolnych jej stron, mierząc sprawiedliwość pracowitością i zdolnościami jednostek ludzkich. Prawo w myśli liberalizmu ukazywane jest w świetle odwiecznych doktryn praw natury, uzasadniających obiektywne istnienie niezbywalnych, niezmiennych, absolutnych, uniwersalnych podmiotowych uprawnień naturalnych (natural rights) jednostki ludzkiej do życia, wolności, własności prywatnej, bezpieczeństwa i oporu przeciwko tyranii władzy[1].
Idea kapitalizmu, sytuowana w spektrum od kapitalizmu wolnorynkowego po interwencjonizm państwowy, splotła się w najnowszych odmianach liberalizmu z ideą państwa, ukazywaną w zakresie od demokratyzmu do konstytucjonalizmu. Dla obu tych idei kluczowy problem współczesnego liberalizmu ustrojowego objawia się w stosunkach wolności z równością obywateli. Konkurują przy tym różne myślowe konstrukcje ustroju społecznego: liberalizm demokratyczny z liberalizmem jednowładczym, demokratyzm liberalny z demokracją uczestnictwa, społeczeństwo obywatelskie ze społeczeństwem nieobywatelskim i inne. Dla wszystkich tych konstrukcji wspólną trudnością jawi się uzgodnienie praw mniejszości z prawami większości. Uzgadnianie owo, co już dotyczy idei form zmian społecznych, miałoby zawsze przebiegać w parlamentarny sposób ewolucyjny, bez sięgania po jakiekolwiek środki rewolucyjne[2].
Wśród składników myśli liberalnej najczęściej wymienia się: doktrynę dotyczącą struktury państwa, ustroju, relacji między obywatelem a państwem, teorię wolności, teorię tolerancji, zespół praw jednostki, reguły prawne regulujące zdobywanie i posiadanie własności prywatnej. Wymienione składniki liberalizmu często porządkuje się w trzy kategorie: liberalizm ekonomiczny, polityczny oraz kulturowo – moralny, nazywany często ideologicznym. Liberalizm ekonomiczny łączy się z kapitalizmem gospodarczym, tym samym składnikiem doktryny liberalnej w tym aspekcie jest: koncepcja własności prywatnej, koncepcja wolnego rynku, teoria wolności pracy (w odróżnieniu od niewolnictwa czy poddaństwa).
Liberalizm polityczny łączy się z takim modelem państwa, który charakteryzuje trójpodział władzy (ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej), tym samym składnikami doktryny liberalnej w tym aspekcie są najczęściej rozwiązania dotyczące ustroju państwa (demokracji), pluralizmu partyjnego, legitymizacji władzy, relacji państwo – Kościół, natury praw obowiązujących obywateli. Liberalizm kulturowo – moralny łączy się generalnie z ideą wolności, tym samym zasadniczym składnikiem myśli liberalnej w tym aspekcie są rozważania dotyczące indywidualizmu i praw jednostki.[3]
Istotnymi wyznacznikami liberalizmu – według Isaiaha Berlina – jest uznanie niepodważalności praw człowieka oraz przekonanie, że granice ludzkiej wolności są trwałe i nienaruszalne. Doktrynę wolności osobistej w liberalizmie przekłada się na szereg twierdzeń społecznych i gospodarczych[4].
Liberalizm społeczny domaga się nieskrępowanej niczym wolności słowa, prasy, szkoły. Liberalizm zaś gospodarczy żąda wolności rynku, wytwórczości, handlu. Wielu liberałów uważa, że to wolny rynek oparty na prywatnej własności jest właściwym ucieleśnieniem wolności. Tym samym uważają oni, że prawdziwa wolność realizuje się wtedy, kiedy ludzie mają możliwości są wolni w zawieraniu kontraktów, dysponowaniu własną pracą, przeznaczania własnych dochodów według własnej woli, inwestowania ich według własnego uznania, oraz prowadzenia takich przedsięwzięć, które im odpowiadają. Własność prywatna jest tym skutecznym środkiem, dzięki któremu obywatele bronią własnej wolności. Sens tej zasady oddaje dokładnie Hayek, który mówi, że nie mielibyśmy do czynienia z żadną wolnością prasy, gdyby instrumenty wydawnicze były pod kontrolą państwa, nie mielibyśmy do czynienia z wolnością przemieszczania się, gdyby środki transportu były zmonopolizowane przez państwo.
Do specyfiki doktryny liberalnej należy więc integralne łączenie idei wolności z koncepcją wolnego rynku i własności prywatnej. Tym samym zasady ogólne (na przykład dotyczące wolności) są istotnie sprzęgnięte z promowanymi przez liberalizm zasadami gospodarczymi i społecznymi[5].
Wielość przejawów i ujęć myśli politycznej liberalizmu rodzi spory co do właściwych sposobów jego prezentacji doktrynalnej. Teza upatrująca źródła liberalizmu w rozwoju szczególnej ekonomiki zwanej kapitalizmem jest dość rozpowszechniona, ale nie jedyna. Podzielają ją przede wszystkim socjaliści i komuniści – idei własności prywatnej przypisując naczelne miejsce w panteonie wartości liberalizmu. Wśród wyjaśnień źródeł liberalizmu trwałe miejsce zajmuje wiązanie ich z rozwojem idei europejskiego konstytucjonalizmu – uprawnień i wolności jednostki, consensusu, rozdziału sfery publicznej od strefy prywatnej, umowy społecznej, ograniczonego i zrównoważonego rządu, suwerenności ludu i narodu. W każdym razie, za kulminację potwierdzenia związków liberalizmu z konstytucjonalizmem uznaje się tutaj amerykańską Deklarację Niepodległości (1776) i francuską Deklaracj ę Praw Człowiek i Obywatela (1789)[6].
Liberalizm jest pojęciem niezwykle wieloznacznym. Ta wieloznaczność wyraża się – po pierwsze – w tym, iż pod tym pojęciem rozumie się rozmaite płaszczyzny myślenia i działania, a więc taki czy inny pogląd na świat, określoną ideologię, doktrynę, ruch polityczny czy wręcz konkretny program, znajdujący wyraz w działaniach politycznych. Po drugie, trzeba zwrócić uwagę na fakt, iż na główne idee i treści tego sposobu pojmowania świata i człowieka, o jakim tutaj mowa, składa się całokształt tez, argumentów i postulatów, które aczkolwiek obj ęte są wspólnym mianem liberalizmu, to – w istocie rzeczy – w mniejszym czy większym stopniu różnią się od siebie; niekiedy są to różnice diametralne, dotyczące kwestii podstawowych. Po trzecie wreszcie, niejednokrotnie ma miejsce pogląd, iż nie było i nie ma jednego liberalizmu. Twierdzi się, iż liberalizm nie ma jednego oblicza[7]. Jak każdy nurt myśli współczesnej – pisze John Gray – liberalizm zyskiwał rozmaite odcienie w tych kulturach narodowych, w których zadomowił się na dłuższy czas.
Historia liberalizmu francuskiego wyraźnie różni się od angielskiego; w Niemczech liberalizm zawsze napotykał specyficzne problemy; liberalizm amerykański bardzo szybko zyskał nowe, własne rysy. Historycy idei i ruchów społecznych muszą czasami odnieść wrażenie, że nie ma jednego liberalizmu; jest ich wiele, czasem dość luźno ze sobą powiązanych. Jak wszakże Gray zauważa, jakkolwiek natura liberalizmu nie jest jednolita i niezmienna, ma on jednak pewien zestaw cech charakterystycznych, które podkreślają jego nowoczesność, a jednocześnie wyodrębniają go spośród współczesnych tradycji intelektualnych i związanych z nimi ruchów politycznych. W różnorodnych kontekstach narodowych i kulturalnych nadawano mu specyficzne interpretacje[8].
Innymi słowy, jest kilka liberalizmów, które są coraz bardziej oddalone od siebie[9].
Liberalizm polityczny XIX wieku silnie nawiązywał do osiemnastowiecznych szkół, w szczególności do Locke’a, Monteskiusza, Woltera czy Diderota, a głównie do liberalizmu ekonomicznego Smitha. Eksponując fizjokratyczną teorię „państwa – stróża nocnego”, liberałowie XIX wieku pogłębili ideologię leseferyzmu: laisses faire, laissez passer – dosłownie: „pozwólcie działać, pozwólcie przechodzić”. Państwo jako organizacja zabezpieczająca nienaruszalność prawa własności i bezpieczeństwo, poprzez wstrzymanie się od ingerencji w życie społeczne, a szczególnie gospodarcze, wyzwala maksymalną aktywność jednostki. Natomiast jakikolwiek interwencjonizm państwowy może tą aktywność przyhamować[10].
Liberalizm XX wieku jest bardzo zróżnicowany. Można bowiem wyróżnić liberalizm lewicowy okresu międzywojennego Johna Deweya, Hansa Kelsena czy Johna Maynarda Keynesa, a następnie liberalizm skoncentrowany na krytyce faszyzmu i komunizmu Karla Rajmunda Poppera i Isaiaha Berlina. W tym sensie w myśli liberalnej XX wieku ścierały się ze sobą czasem przeciwstawne nurty. Dodatkowo liberalizm tego okresu staje się doktryną niezmiernie wyspecjalizowaną, która mieści w sobie wątki filozoficzne, moralne, społeczne i gospodarcze[11].
Wszelako mimo tego zróżnicowania liberalizm pozostaje koncepcją integralną i łatwiej ustalić jej podstawowe elementy, niż dopatrywać się luźnych związków między ruchami i poglądami i opisywać ich rodzinne podobieństwa. Twierdzenie, iż liberalizm jest jednolitą tradycją, a jego tożsamość – trwałą, choć zmienną koncepcją człowieka i społeczeństwa, pozostaje prawdziwe, mimo iż uległ on poważnemu rozbiciu, kiedy to zmodernizowany czy rewizjonistyczny liberalizm naszych czasów zajął miejsce klasycznego liberalizmu[12].
[1] R. Tokarczyk, op. cit, s. 49.
[2] R. Tokarczyk, Elementy składowe myśli politycznej współczesnego liberalizmu, [w:] Ideologia, doktryny i ruch polityczny…, s. 31.
[3] Liberalizm był zarazem ideologią, w której punktem wyjścia była autonomia człowieka w stosunku do otaczającego go ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego. Zob. M. Żywczyński, Historia Powszechna 1789 – 1870, Warszawa 2002, s. 219.
[4] B. Kosiba, Liberalizm, [w:] Podstawowe kategorie…, s. 380.
[5] R. Tokarczyk, op. cit., s. 42 – 43.
[6] Dyskusja zapoczątkowana przez Graya oznacza w istocie zakwestionowanie całej tradycji liberalnej, nade wszystko tych wersji liberalizmu, które w ostatnich dziesięcioleciach cieszyły się największą popularnością, a więc z jednej strony ekonomicznego liberalizmu Friedricha von Hayeka, z drugiej natomiast – politycznego czy też prawniczego liberalizmu Johna Rawlsa. Zob. J. Szacki, Antyliberalny liberalizm, „Przegląd polityczny” nr 56, 2002, s. 136.
[7] W. Kaute, Filozofia liberalizmu. Główne idee i ich konsekwencje w świecie współczesnym [w:] Ideologia, doktryny i ruch polityczny…, s. 63.
[8] Ibidem, s. 64.
[9] M. Król, Liberalizm – co to właściwie znaczy?, „Tygodnik Powszechny” nr 35, z 1 września 2001.
[10] A. Sylwestrzak, op. cit., s. 263.
[11] B. Kosiba, Liberalizm, [w:] Podstawowe kategorie…, s. 378.
[12] W. Kaute, Filozofia liberalizmu. Główne idee i ich konsekwencje w świecie współczesnym [w:] Ideologia, doktryny i ruch polityczny…, s. 64.